بنا به گفتهء نسوى سلطان با لشكرى شصت هزار نفرى به كرانهء آب ارغز رسيد ولى نتوانست بىدرنگ از آن عبور كند زيرا كه رود از يخ پوشيده شده بود . ظاهرا اين واقعه در اوايل بهار روى داده بود و يخ تحمل عبور سواران را نداشته . و چون يخ رود را ترك گفت ، محمد خوارزمشاه از آن گذشت و به صحنهء كارزارى كه در آنجا مرگيتيان نابود شدند ، رسيد . جوينى ميدان كارزار را در ميان دو رودخانهء قيلى و قيمچ ( ؟ ) ميداند . « 1 » از يك مسلمان مجروح اطلاع يافتند كه نبرد در همان روز وقوع يافته . سلطان در دم عزم جزم كرد كه فاتحان را تعاقب كند و در سپيده دم روز بعد به ايشان رسيد . جوچى و ديگر سرداران مغول نميخواستند با مسلمانان وارد پيكار شوند و اعلام داشتند كه چنگيز خان ايشان را فقط براى حرب عليه مرگيتيان اعزام كرده . سلطان در پاسخ گفت كه همهء كفار را دشمن مىداند و مغولان را ناگزيرساخت تا جنگ را آغاز كنند - جنگى كه نتيجهء آن معلوم نگشت به سود كه بوده . جناح راست هر دو لشكر بر جناح چپ دشمن فايق آمد . جناح راست مسلمانان در زير فرمان جلال الدين فرزند ارشد خوارزمشاه بوده و دليرى او مسلمانان را از شكست نجات داد « 2 » . گمان مىرفت كه پيكار روز ديگر تجديد شود ولى
هامش
( 1 ) - جوينى ، چاپ قزوينى ،II؛ 102 . ماركوارت ( 133 .Komanen » S» ) اين رود را همان « خويلى » سالنامهء چينى « يوآن - شى » مىداند . در منبع مزبور اين پيكار با فرار خوارزمشاه در 1220 ميلادى ( 617 هجرى ) اشتباه شده و تاريخ آن 1222 ميلادى ( 619 هجرى ) ذكر گرديده است .
( 2 ) - اين جزئيات كه در تأليف جوينى آمده ( در هر دو روايت - رجوع شود به چاپ قزوينى ،I؛ 52 ،II، 103 ) اندكى مشكوك است . جاى شگفتى است كه نسوى نويسندهء سرگذشت جلال الدين دربارهء نقش قهرمان خويش در اين پيكار چيزى نمىگويد .