در سال 617 هجرى / 1220 ميلادى وقوع يافته . از گفتهء جوينى توان نتيجه گرفت كه وى قلع و قمع و امحاى مرگيتيان را با لشكركشى جوچى عليه قرقزان مربوط مىداند . رشيد الدين نيز از لشكركشى مزبور ياد مىكند و آن را به سال 1218 ميلادى / 615 هجرى مربوط مىسازد . ولى هيچ خبرى كه مؤيد داستان فرار مرگيتيان به نزد قرقزان باشد در دست نيست . جاى انكار نيست كه نسوى با وقايع آخرين سنين سلطنت خوارزمشاه نيك آشنا بوده و گمان نمىرود لشكركشيى را كه در سال 1218 ميلادى / 615 هجرى وقوع يافته بوده به زمان متقدمترى مربوط ساخته باشد « 1 » . تا زمانى كه مدارك دقيقترى بدست نيامده بايد قبول كنيم كه باحتمال اقوى لشكركشى سلطان به سرزمين طورغاى در زمستان سال 613 هجرى / 16 - 1215 ميلادى آغاز گرديد و تصادم وى با مغولان در تابستان « 2 » سال 613 وقوع يافت .
هامش
( 1 ) - چاپ برزين ، متن ، بخشVII، 169 ؛ ترجمه ، بخشV، 131 ؛ بخشXV، 172 - 171 ؛ ترجمه ، 115 .
( 2 ) - گفتهء جوزجانى دربارهء فلقى كه در سراسر شب دوام داشته حاكى از وقوع حرب در اين فصل است . ماركوارت ( 133 .Komanen » , S» ) اين پيكار را مربوط به سال 1219 ميلادى ( 616 هجرى ) مىداند و اين نظر او را نمىتوان با موثقترين اخبار منطبق كرد . عقيدهء او بر گفتهء ابن اثير مبتنى مىباشد كه مىگويد چنگيز خان پنج ماه پس از بازگشت محمد خوارزمشاه به بخارا در ظاهر بخارا پيدا شد ( در فوريه سال 1220 ميلادى / 617 هجرى ) ولى اثبات اينكه ابن اثير با وقايع ياد شده نيك آشنا بوده ، محال است . خود ماركوارت ( همانجا 135 .S) اختلاف و انقطاعى سه ساله را محتمل مىداند .
اما دربارهء تواريخ سال و مه « عجيب و غريب » منقولات مؤلفان چينى رجوع شود به :
.sq162 .Pelliot , « A propos des Comans » , p.