استاد نلدكه در تقريظى كه به چاپ شفر « 1 » نوشته در صحت مطالب ياد شده بطور كلى و بويژه اينكه - چگونه اسمعيليان نصر بن احمد سامانى را بالحاد خويش مؤمن ساختند - شك دارد . ولى تأييد صحت وقوع اين واقعه را - كه واقعا مورخان اشاره بدان نمىكنند ( رجوع شود به قبل ص 53 - 52 ) در « الفهرست » مىيابيم « 2 » . ترجمهء شفر بطورى كه از ملاحظات و مستخرجات منقول مشهود است گاه آن چنان كه بايد و شايد دقيق نيست ولى تحريف مهمى از مفهوم اصل در آن ديده نشده « 3 » .
در قرن پنجم هجرى نيز تأليفات ويژهاى در تاريخ دين پديد آمد و هم در « الفهرست » ابن نديم جاى بسيار به آثار مزبور اختصاص داده شده و ابن حزم اسپانيائى [ اندلسى ] ( متوفى به سال 456 هجرى ) « 4 » . « كتاب الملل و النحل » را نوشت . دزى و كرمر و گولتسير از اين تأليف - كه از آن چند نسخهء خطى محفوظ مانده - استفاده كردهاند . آقاى شرينرا اخيرا مستخرجات مبسوطى از آن را به چاپ رسانده است « 5 » . چند سال بعد ( در سال 475 هجرى ) كتاب « بيان الاديان » ابو المعالي محمد بن عبيد اللّه در غزنه نوشته شده . قطعاتى
هامش
( 1 ) - . 767 .ZDMG , BD XLVI , S( 2 ) - « الفهرست » -I- 188 .
( 3 ) - مثلهاى ديگر ذيلا آورده شده . رجوع شود هم به ملاحظات استاد ا . براون دربارهء اين اثر و چاپ آن كه « نيازمند اصلاحات فراوان » است ( ص 212 ) و « ترجمهء عالى به زبان فرانسوى » ( ص 214 )
. (Brown , A Lit . Hist . Vol . II)
( 4 ) - دربارهء وى رجوع شود به : روزن . .ZVORAOمجلد 8 - ص 180 - 179 ؛ دربارهء تأليف او رجوع شود به : 198 - 197 .gel . Handschriften . Bd II , S؟Flu( 5 ) - 486 - 465 .ge , S؟Schreiner , Beitraاكنون اين كتاب در پنج بخش در قاهره چاپ شده ( 1321 - 1317 ) .