و ارباب مشاغل سخن رفته و اندرزهائى در تمام شؤون ادارهء ملك داده شده است .
در سال 485 هجرى نظام الملك - پيش از سفر باز پسينش به بغداد - يازده فصل ديگر هم به محمد مغربى « 1 » كاتب كتب شخصى سلطان تسليم كرد كه وى مىبايست فقط پس از مرگ وزير تقديم سلطان كند . كاتب به حق مىگويد كه فصول اخير الذكر را مؤلف « به سبب رنجى كه بر دل او همى بود از جهت مخالفان دولت » افزوده . و بدين سبب لحن نويسنده در اين فصول به مراتب سختتر و صريحتر از باقى كتاب است . نظر ما به كمال مقصود صدر دستگاه ادارى ايران [ نظام الملك ] هرچه باشد ناچاريم اذعان كنيم كه از سخنان او ايمان عميق كسى كه به خاطر عقايد خود مرگ را بر خويشتن هموار مىكند ، پيداست . او مىداند كه دشمنيش با اسمعيليان به بهاى زندگيش تمام خواهد شد ولى ايمان دارد كه عقايد او پس از مرگش پيروز خواهد گشت « 2 » . وى چنين مىگويد : « سخن بنده آنگاه به ياد آيد كه ايشان ( اسماعيليان ) عزيزان و بزرگان را بدين چاه انداختن گيرند و آواز طبل ايشان به گوشها برسد و سرّ ايشان آشكارا گردد و درين رخنه بداند [ سلطان بداند ] كه هرچه بنده گفت راست گفت » « 3 » .
بىشك تأليف نظام الملك منبع اصلى است براى بررسى سازمان سياسى دولتهاى مسلمان مشرق . فصلهاى آخرين كه راجع به اسمعيليان مىباشد گذشته از سرگذشت ايشان حاوى مطالب تاريخى فراوان است .
هامش
( 1 ) - همانجا - متن ص 210 - نام در ترجمهء شفر از قلم افتاده ص 307 .
( 2 ) - همانجا - متن - 295 - ترجمه 299 .
( 3 ) - در ترجمه : (Que Ie prince sache) كه گمان نمىرود با متن مطابقت داشته باشد .