مطالعهء تاريخ خراسان تا پايان كار سامانيان بايد منبع اصلى شمرد .
متن كتاب گرديزى گاه به متن ابن اثير بسيار نزديك است و در بعضى موارد تقريبا ترجمهء كلمه به كلمهء آن است « 1 » و البته سبب اين مشابهت آن است كه هر دو مؤلف از منبع واحد ديگرى استفاده كردهاند . و آن منبع بىشك همان تأليف سلّامى بوده . در كتاب ابن اثير اخبار مفصلى دربارهء تاريخ سامانيان تا مرگ ابو على چغانى وجود دارد . به احتمال قوى تأليف سلّامى تا اين حادثه رسانده شده بوده ( رجوع شود به قبل ص 52 ) .
اما دربارهء وقايع سالهاى بين 344 و 365 هجرى ، كه تقريبا در اثر ابن اثير اطلاعى وجود ندارد ، گرديزى بالنسبه به تفصيل سخن مىگويد و مبناى اخبار او منبع ديگرى است كه ابن اثير از آن خبر نداشته . متابعت گرديزى از سلّامى را اين نكته كه گفتههاى گرديزى دربارهء عمر و بن ليث در مستخرجات كتاب ابن خلكان مأخوذ از تأليف سلّامى كلمه به كلمه تكرار شده ، تأييد مىكند « 2 » .
در سال 450 هجرى تأليف محمود وراق كه تاريخ ( چندين هزار سال ) را تا 409 هجرى شامل بوده پايان يافت . خبر تأليف اين كتاب را فقط در اثر بيهقى مورخ مىيابيم « 3 » و وى داستان احياى بناى شهر غزنه را توسط عمر و بن ليث نقل كرده است .
بيهقى مىخواسته اطلاعات بيشترى دربارهء محمود [ وراق ] كه
هامش
( 1 ) - بويژه در قطعات مربوط به احمد بن سهل « متون » ص 6 و ابن اثير ، چاپ تورنبرگ -VIII- 86 .
( 2 ) - چاپ ويوستنفلد - شمارهء 837 - ترجمهء دسلن -IV- 322 - 326 ، « متون ص 5 » .
( 3 ) - چاپ مورلى - 317 ( چاپ غنى - فياض 262 - 261 ) .