عهد حكمفرمائى سلالهء تركى قراخانيان بلاترديد دوران انحطاط ماوراء النهر بوده . بهرغم حسن نيت برخى از اميران ياد شده ، نظر و عقيدهاى كه ايشان دربارهء كشور و دولت داشتند و آن را ملك طلق خاندان خانى مى - شمردند و شيوهء اقطاعدارى و اقطاعبخشى و اغتشاشات احترازناپذيرى كه زادهء آن عقيده بود ، بالطبع سقوط كشاورزى و صنعت و بازرگانى و فرهنگ معنوى را به دنبال داشته . حتى عناوين كتب مربوط به قراخانيان بسيار كم است . از آن جمله است « تاريخ تركستان » و « تاريخ خطا » ى مجد الدين محمد بن عدنان كه براى تمغاج خان ابراهيم بن الحسين ( متوفى به سال 597 هجرى ) « 1 » نوشته شده بوده . در كتاب نخستين از « اقوام ترك و غرايب تركستان » و به گفتهء عوفى از شاهان متوفاى ترك و در كتاب دوم از شاهان خطا سخن رفته . مؤلف كه در قرن ششم هجرى « 2 » به تحرير كتاب خويش پرداخته بوده از اين كلمه تمام چين را ، به معنى كنونى اين اصطلاح ، درك نمىكرده ، بلكه فقط كشور ختايان ( كيدانيان ) را در نظر داشته كه در آن زمان بخش شمالى كشور ميانه يا صحيحتر بگوئيم ، امپراطورى قراختائيان يا لائوهاى غربى را متصرف بودهاند .
عوفى از « تاريخ تركستان » استفاده مىكرده و افسانهء عجيبى كه ظاهرا منشأ كتابى دارد ، دربارهء نياى سلالهء مزبور كه به لقب « قراخان » ملقب گشته بوده ، نقل مىكند « 3 » . از « تاريخ ختا » در « بهجت التواريخ » شكر اللّه زكى « 4 » ( متوفى به
هامش
( 1 ) - حاج خليفه ،II، 122 ، 127 ، 143 . از مؤلف در لباب الالباب عوفى (I، 179 و بعد ؛II، 378 ) ياد شده كه خال وى بوده . ( در چاپ روسى 1900 نوشته بود : « براى تمغاج خان ابراهيم بن نصر ( متوفى به سال 460 هجرى ) » - هيأت تحريريه )
( 2 ) - ( در چاپ روسى 1900 غلط چاپى وجود داشته : « در قرنV» ، هيأت تحريريه )
( 3 ) - « متون » ، ص 101 - 100 ( عوفى )
( 4 ) - 25 .Sachau - Ethe , Catalogue , p