بديهى است كه ما فقط در صورتى مىتوانيم شرايط انتقاد تاريخى را مراعات كنيم و به كار بنديم كه از آثار متأخرى كه مطالب پيشينيان را نقل كردهاند ، بالاتر رفته به منابع اوليهء ايشان دست يابيم . بر اثر مساعى چند تن از عرب شناسان بخش مهمى از منابع و متون اصلى عربى كه محفوظ مانده طبع و منتشر شده است . متأسفانه تعداد اين آثار نسبت به تأليفات تاريخى نخستين سدههاى هجرى كه فقط نامشان باقى مانده و بر ما معلوم است بسيار ناچيز مىباشد . دربارهء سير تكامل تأليفات تاريخى اعراب بارها نوشتهاند « 1 » .
در اينجا به ذكر اين نكته اكتفا مىشود كه آثار و كتب تاريخى از عهد امويان هم تأليف مىشده ولى بسط و توسعهء تعليمات و آموزش در عهد عباسيان ، در همهء شؤون دانش موجب ترقى و ازدياد تأليفات و كتب گشت ، بطورى كه در پايان قرن دهم ميلادى ، فهرست مفصل ابو الفرج محمّد بن اسحق النّديم ، مشهور به ابن نديم ، ( فهرست العلوم ) توانست پديد آيد .
تأليف ابن نديم را فلوگل و رديگر « 2 » چاپ و منتشر كردهاند و خود از لوازم كار هركس كه در شأنى از شؤون تاريخ و ادب عرب مطالعه كند
هامش
( 1 ) - 425 - 414 .Kremer , Cultur Geschichte , Bd II , Sهمچنين ر ك ، دربارهء مورخان متقدم عرب به ابن سعد ،IIIمقدمهء زاخائو و مقالهء او در 1904 -MSOS , Bd , VII( «Studien» .Sachau) ( رجوع شود به كار هاى جديد ف . روزنتال و ح . آ . ر . گيب در فهرست كتابشناسى ، هيأت تحريريه )
( 2 ) - ،Kitab al - Fihrist » Mit Anmerkungen hrsg . Vou G . FIugel»den: .ller . Bd I؟nach dessen Tode besorgt , Von J . Roediger und A . Mu-die Anmerkun:Bd II؛ 1871 ،Text enthaltend , Von j . Roediger , Leipzig،Brockelmann، 1872 .gen und Indices enthaltend , Von A . Muller , Leipzig.sq147 .GAL , Bd , I , Sيادداشت مختصرى در تأليف ياقوت دربارهء اين مؤلف وجود دارد ( « ارشاد » -VI- 408 ) .