كاملتر و دقيقتر به پايان مىرسانيد . در آن زمان هنوز چنان كه بايد و شايد با دشوارىهاى كار استنساخ متنها و مقابلهء رونوشت و نسخهء خطى و صفحات غلطگيرى كه در بادىنظر امورى ساده مىنمايد ، واقف نبود . بدينسبب ناگزير فهرست درازى از اصلاحات و تصحيح اغلاط ضميمه كرديم . از غلطنامهء مزبور نيك مشهود است كه بيشتر خطاها در استنساخ قطعات مستخرج از انساب سمعانى ، كه از روى نسخهء خطى موزهء آسيائى صورت گرفته بوده روى داده و گمان نمىرود كسانى كه از نسخهء خطى مزبور استفاده كردهاند از اين امر در شگفتى شوند . شايد اكنون نيز بعضى از اشتباهات رفع نشده باشد ولى گمال نمىرود در ميان آنها خطاهائى كه از لحاظ مورخان حائز اهميت باشد ، يافت شود .
مؤلف به هيچوجه اميدوار نيست كه كتاب وى ، يعنى نخستين آزمايشى كه در بيان تاريخ تركستان از روى منابع و متون اصيل با توجه به شرايط اجتماعى و زندگى به عمل آمده ، خالى از نقايص باشد . آنجا كه مورخ نمىتواند به تأليفات پيشينيان چنان كه لازم است متكى باشد ، ناچار وجود نقايص احترازناپذير است .
از اين رهگذر تنظيم و تأليف جغرافياى تاريخى ماوراء النهر دشواريهاى ويژهاى را دربر داشته . مؤلف كوشيده تا از همهء متون و اطلاعات مربوط به آثار باقىمانده و محفوظ قديم استفاده كند . ولى بسيارى از مسائل فقط بهتوسط كسانى كه امكان تحقيق در محل را داشته باشند ، قابل حل است . مؤلف در ضمن تنظيم و تأليف بخش مزبور [ جغرافياى تاريخى ، مترجم ] بيش از ديگر موارد و ساير بخشهاى تأليف خويش ، دريافته كه كارهاى مقدماتى محققان تركستان تا چه حد براى متخصصان پايتخت لازم و ضرورى است و در اين موضوع نمىتواند مطلب تازهاى به آنچه در مطبوعات تركستان منقول است بيفزاند .
( « اخبار تركستان » سال 1899 ، شماره 87 ) « 1 » : از يكسو « وظيفهء مقامات
هامش
( 1 ) - ( و . و . بارتولد « پاسخ به آقاى و . بارتولد » ( به قلم و . ل . و ياتكين ) در جواب نامهء و . و . بارتولد تحت عنوان « پاسخ به آقاى و . و . » كه در شمارهء 42 « اخبار تركستان » مورخ