پيش از مغولان چه بوده ؟ و ايشان با چه چيز وارد تركستان شدند و تسخير آن سرزمين به چه نحوى صورت گرفت ؟
نخست مؤلف درنظر داشت براى پاسخگوئى به اين پرسشها در فصل آخر كتاب نظاماتى را كه مغولان در آسياى ميانه برقرار ساختند مورد بررسى و مطالعه قرار دهد و تأليف خويش را با شرح وقايع تا سال 668 ه . ق ، يعنى تأسيس دولت مستقل مغولى در تركستان ، پايان بخشد . طبق اين نقشه مطالب « بخش متون » ، كه قسمت اول كتاب را تشكيل مىداده ، و همچنين مندرجات مقدمهء « بخش تحقيق » تقسيم و تنظيم گشته بود . ولى بعد مؤلف معتقد شد كه بهتر است از لحاظ يكپارچگى تأليف ، آن را به مرگ چنگيز خان خاتمه بخشد و وقايع دهههاى بعدى را در تاريخ دولت جغتائيان مورد بررسى قرار دهد . اين قسمت اخير را مؤلف عجالة بهعهده نمىگيرد زيرا منابع و متون اسلامى در اينباره بسيار كم است و گمان نمىرود فهم تاريخ آسياى ميانه در قرنهاى سيزدهم و چهاردهم ميلادى تا زمانى كه ترجمهء كامل « يو آن شى » به دست نيست ميسر باشد « 1 » .
مؤلف در ضمن طبع متون شرقى فقط هدفهاى تاريخى را در نظر داشته نه فقه - اللغوى را و بدينسبب فقط از تأليفات تاريخى آن فصول را كه مربوط به موضوع كار او بوده استخراج كرده و مطالبى را كه از لحاظ مورخ واجد اهميت نبوده گذاشته و گذشته است . تقريبا بجاى همهء اينگونه مطالب متروك خطى كشيده شده . سبب كوتاهى برخى از اين مستخرجات اين است كه مؤلف بخش مهمى از نسخ خطى را فقط مدت كوتاهى براى استفاده در دسترس داشته و ناگزير فقط مهمترين مطالب را استخراج كرده . قطعات نسخ ليدن و آكسفورد و پاريس و لندن در سال 1895 رونويس شده بوده و در همان ايام نيز چاپ « بخش متون » آغاز گرديده بوده . مؤلف با كمال ميل اعتراف مىكند كه اكنون به اين كار اندكى با ديد ديگر ، ديدى متفاوت با نظر پنج سال پيش خويش ، مىنگرد و اگر امروز به اين تأليف مىپرداخت آن را
هامش
( 1 ) - [ يو آن شى - تاريخ يو آن يا سلسلهء امپراطوران مغولى كه از 1280 تا 1368 م در چين فرمانروا بودند ] - رجوع شود به صفحهء 23 حاشيهء 1 .