طبع با چاپ روسى سال 1900 تفاوت فاحش دارد . ولى چون اين تغييرات و تكملهها بوسيلهء خود مؤلف به عمل آمده و يا مورد تأييد وى بوده در اين چاپ منشاء آنها قيد نشده است .
استاد اى . اى . اومنيا كوف ، شاگرد و . و . بارتولد ، براى نخستين بار از وجود فصلى از « تركستان » كه منتشر نشده و مربوط است به دوران اول حكمفرمائى مغول در آسياى ميانه ( يعنى از تاريخ مرگ چنگيز خان تا قورولتاى كرانهء رود تلس [ طراز ] و تأسيس دولت مغولى ويژهاى در آسياى ميانه كه اصطلاحا جغتائيان ناميده مىشوند ) « 1 » خبر داد . س . ل .
ولين عربشناس و كارمند علمى انستيتوى شرقشناسى فرهنگستان علوم شروع كرد به مقدمات طبع فصل مزبور كه به خط خود مؤلف بود « 2 » ولى جنگ ميهنى [ مقصود جنگ با آلمان هيتلرى است ] اين كشف و ابتكار را عقيم گذاشت و در 1943 ولين درگذشت .
اما دربارهء زمان تحرير اين فصل ( فصل پنجم ) « تركستان » هيچ مدرك دقيقى در دست نداريم . اينكه در نسخهء خطى فصل مذكور بر خلاف فصول پيشين ، اشارهاى به « متون » نشده است « 3 » ، اين حدس را پديد مىآورد كه فصل مزبور قبل از ديگر فصلهاى تحقيق و « متون » ، شايد در سال 96 - 1895 ، نوشته شده . ولى استاد اى . اى . اومنيا كوف شاگرد بارتولد كه از نزديك با وى مأنوس و آشنا بوده معتقد است كه اين حدس قابل تأييد نيست . وى گمان مىكند كه علت اشاره نكردن بارتولد به « متون » در فصل پنجم ، ( گرچه مطالب متون تا 1269 ميلادى ، [ 668 هجرى ] انتخاب و مهيا شده بوده ) چنان كه در مقدمهء چاپ 1900 « تركستان » گفته شده ، اين بوده كه وى در جريان كار تنظيم كتاب نقشهء نخستين خويش را تغيير داده تصميم گرفت كتاب را به درگذشت چنگيز خان ( سال 1227 م . 624 ه . ) ختم كند و بنابراين فصل پنجم را به كتابى كه آمادهء طبع بود ، منضم نسازد ؛ محتملا بدينسبب اين فصل بهصورت ناتمام محفوظ مانده . در موارد اشاره به نسخ خطى اختصاراتى كه غيرمكشوف مانده به كار برده شده ، و به بعضى از منابع ( مثلا ميرخواند ) اشارهء مبهمى شده ، در دو سه مورد جاى خالى باقى گذاشته شده كه مؤلف گويا مىخواسته بعدا پر كند . بارتولد ، به گفتهء خود وى « 4 » از اين فصل چندان راضى نبوده . فقدان منابع و متون نقلى مربوط به قرن سيزدهم و قلت اطلاعات ، راجع به خاورميانه در ديگر منابع آن زمان ، موجب مىشد كه بسيارى از جوانب تاريخ ( بخصوص تاريخ داخلى ) آسياى ميانه در عهد منظور تاريك بماند . بدينسبب مؤلف طبع و انتشار فصل پنجم را به وقت ديگر گذارد و در انتظار كشف منابع تازه و قرار گرفتن آنها در دسترس دانشمندان
هامش
( 1 ) - گرچه مؤسس واقعى آن قايدو خان ، يكى از اخلاف اوكتاى قاآن بوده
( 2 ) - بايگانى فرهنگستان علوم شوروى 12R، 1 .oP، 68F( در 25 ورق دورو )
( 3 ) - در چاپ حاضر ، در اين فصل اشاره به متون ، در ميان ( ) به عمل آمده .
( 4 ) - رجوع شود به مقدمهء مؤلف بر چاپ اول روسى .