در تأليفات تاريخى دوران شوروى بطور كلى نتيجهء ارزيابى اهميت تاريخى امپراطورى چنگيز خان ، از حيث سودمندى ، منفى است « 1 » . . . ولى اينگونه اختلاف نظرها در استنتاج از وقايع ، ميان مؤلف « تركستان » و مورخان معاصر شوروى بسيار كم است .
مورخان شوروى تأليفات آكادميسين و . و . بارتولد ، بزرگترين مورخ سرزمينهاى خاورى را كه مساعى فراوان براى استقرار اولويت دانش ما در زمينهء پژوهش تاريخ گذشتهء اقوام خاورميانه مبذول داشته ، بسيار ارج مىنهند . نام و . و . بارتولد بطورى كه آكادميسين اى . يو . كراچكوسكى به حق متذكر شده يكى از آن نامهائى است كه « هرگز در تاريخ فرهنگ ما و تاريخ فرهنگ جهان فراموش نخواهد شد » « 2 » . از ديرباز وقت آن رسيده بود كه تأليفات و . و . بارتولد و در درجهء اول مهمترين اثر وى يعنى « تركستان » تجديد چاپ شود . در چاپ حاضر كليات آثار بارتولد ، « تركستان » مجلد نخست را تشكيل مىدهد .
ضمنا فقط « تحقيقات » ( يعنى بخش دوم چاپ نخست روسى ) تجديد چاپ مىشود . طبع مجدد « متون » ( بخش اول چاپ نخست روسى ) لازم به نظر نيامد ، زيرا غالب منابعى كه در « بخش متون » از آنها استفاده و فصولى كه انتخاب شده ، اكنون بطور كامل طبع و نشر يافته است . [ بنابراين اكنون همراه « تركستان » به تجديد چاپ آن منتخبات متون حاجتى نيست ] « 3 » .
مبناى چاپ حاضر « تركستان » متن چاپ نخست روسى است ؛ ولى چاپ مزبور را نمىتوانستيم بلا تغيير به صورت اول تجديد كنيم ، زيرا پس از انتشار چاپ اول روسى پارهاى از عقايد بارتولد ، بخصوص نظر وى در جغرافياى تاريخى و تاريخگذارى و متنشناسى دچار دگرگونى گشت . تغييرات مزبور در چاپ ترجمهء انگليسى كتاب كه توسط مؤلف تصحيح و تكميل شده و در سال 1928 منتشر گشته ( و منجمله اشاراتى به نسخ خطى تازه و منابع و متون جديد الانتشار و تحقيقات و مدارك نوين هيأتهاى باستانشناسى را در بر دارد ) وارد شده است .
اگرچه آن تغييرات و تكملهها بيشتر مربوط به تحقيقات درجهء دوم بوده است ولى از لحاظ كميت بسيار اهميت دارد . همهء تغييرات مزبور در چاپ حاضر وارد شده « 4 » و بدين سبب اين
هامش
( 1 ) - به حاشيهء ناشر ص 530 اصل ( فصل 4 ) و فهرست كتب رجوع شود .
( 2 ) - اى . يو . كراچكوسكى ، « رسالات مربوط به تاريخ عربشناسى در روسيه » ، ص 143 .
( 3 ) - به حاشيهء 2 ص 10 رجوع شود .
( 4 ) - ما تغييرات و تكلمههائى را كه در چاپ انگليسى 1928 وارد شده فقط پس از تحقيق لازم در صحت آنها وارد چاپ حاضر كردهايم . در پارهاى موارد ( موارد معدود ) تغييرات و تاريخ هائى كه در چاپ انگليسى 1928 آمده ، نادرست بوده است ؛ مثلا چاپ روسى 1900 ص 146 سطر 29 - 28 با چاپ انگليسى 1938 ص سطر 21 مقابله شود .