شريك و سهيم بود . بارتولد كه ميهن پرستى روسى بود عقيده داشت كه دانشمندان روسى مىتوانند مطالعه و تدوين تاريخ سرزمينهاى آسياى مقدم و ميانه را به عهده گيرند و بايد چنين كنند « 1 » .
بديهى است كه اكنون ما نمىتوانيم با همهء استنتاجات مؤلف « تركستان » « 2 » موافق باشيم . از آن جمله ارزيابى كلى بارتولد را در « تركستان » و ديگر تأليفات او « 3 » دربارهء فتوحات مغول نمىپذيريم و استنتاجات مربوط بدان ارزيابى را قبول نداريم . در اين ايام مورخان شوروى جمله برآنند كه بارتولد اهميت ويرانى و تالان و خرابى و سقوط اقتصادى و فرهنگى را كه در واقع نتيجهء هجوم مغول و متعاقب آن ، فرمانروائى فاتحان صحرانشين در سرزمينهاى مورد تطاول ايشان بوده ، ناچيز شمرده و كمتر از آنچه بوده قلمداد كرده است . بارتولد به نحو مشهودى اهميت تأسيس امپراطورى چنگيزيان را در ترقى و پيشرفت بازرگانى ترانزيتى و كاروانى و استقرار و استوارى روابط فرهنگى ميان كشورهاى آسيارا ، بسيار بيش از آنچه در واقع بوده ، جلوهگر ساخته است . در هر دو مورد نتايج سودمند فتوحات مغول بسيار ناچيز بوده و به هيچ وجه جبران ويرانيها و آسيبها و انهدامها را نمىكرده ، ويرانيهائى كه ممالك خاور نزديك و ميانه ديگر قادر نبودند پس از آن كاملا كمر راست كنند ؛ همچنانكه ديگر نتوانستند به سطح رونق و تكامل اقتصادى و اعتلاى فرهنگى پيشين خويش برسند . با اين حال بايد متذكر شويم :
عللى كه باعث شده بارتولد احيانا به تحسين نقش تاريخى امپراطورى چنگيز خان پردازد ، هيچ وجه مشتركى با نظرهائى كه محرك اصحاب « پان تور كيست » بوده ، نداشته . بارتولد تعبير يك جانبهء مورخان قديمى قرن نوزدهم را دربارهء تاريخ فتوحات مغول - كه مغولان را فقط و فقط همچون بربران ويرانكننده و تاراجگر و تالانگر مىشمردند - مورد انتقاد و تجديد نظر قرار داد و كوشيد برخى جهات تازه و خصوصيات ناشناختهء دولت مغول را نشان دهد . پان تور كيستها فاتحان صحرانشين ترك و مغول قرون وسطى را از نظرگاه نژادپرستى و تعصب قومى تحسين كردهاند و چنان كه ادوارد براون به حق خاطر نشان كرده غلو ايشان در ترحيب و مدح و ستايش آن دستگاه با عقايد تاريخى ه . هوورت (
H . Howorth
) و لئون كائن (
L . Gahun
) كه اقوام « نژاد ترك و مغول » را واجد لياقت خاص و استعدادهاى نظامى و ادارى و تشكيلاتى ويژهاى مىدانستهاند ، پيوند دارد « 4 » .
هامش
( 1 ) - رجوع شود به ضميمهء 2 اين مجلد ، ص 610 - 608 اصل روسى .
( 2 ) - « تركستان » ، بخش 2 ، ص 425 ، 424 ، 451 ، 500 ، 496 ، ( به ص 461 ، 462 ، 486 ، 526 ، 529 - اصل مجلد حاضر رجوع شود )
( 3 ) - مثلا رجوع شود به « مقام نواحى كرانهء درياى خزر در تاريخ عالم اسلام » ، ص ، 71 ، 75 .
( 4 ) - رجوع شود به :A History of Persian literature) ) ،E . G . Browne. 15 - 14 .P . P، 1920Gampridge، ( (under Tartar dominion