از اين اظهارنظرها و ديگر گفتههاى و . و . بارتولد چنين برمىآيد كه وى با مكتب تاريخ نگارى و آراء ريكرت - ويندل باند در تاريخ ( كه در روسيه ر . يو . و يپرود . م .
پطروشفسكى « 1 » در تأليفات خود از آن طرفدارى كردهاند ) مخالف بوده . پيروان اين مكتب مىگفتند كه علم تاريخ ، بر خلاف علوم به اصطلاح « نوموگرافيك » [ كه قوانين را تعميم مىدهند يا از جزء استنتاج كلى به عمل مىآورند ] ، علمى است « ايديوگرافيك » ، يعنى علمى كه رويدادهاى تاريخى فردى ( مطلقا فردى ) و تكرارناپذير را مورد مطالعه قرار مىدهد .
بارتولد معتقد بود كه « سير تكامل تاريخى اروپا و آسيا تابع قوانين واحدى است » « 2 » و اگر اينگونه افكار و عقايد نظرى وى در تأليف پيشين او يعنى « تركستان » كمتر منعكس شده ، سبب آن همان حزم و احتياط محقق پيش آهنگ بوده كه از استنتاجات آميخته به شتابزدگى احتراز مىنموده است . بارتولد معتقد بود كه اگر استنتاجات نظرى برپايهء استوار تجزيه و تحليل حقايق واقع ( كه مبتنى بر نتايج مطالعهء دقيق متون و منابع است ) متكى نباشد ، اهميت و ارزش علمى نخواهد داشت .
اين صفت عالى و ارجمند اسلوب علمى بارتولد را دنبالكنندگان پژوهشهاى وى - يعنى مورخان شوروى - نه تنها آنان كه بلاواسطه جزو شاگردان وى بودند ، بلكه حتى كسانى كه تحت تأثير تأليفات او قرار گرفتند نيز ، اخذ و كسب كردند « 3 » .
اينجا دربارهء جهان بينى تاريخى و . و . بارتولد به تفصيل سخن نمىگوئيم . پيش از اين گفته شد كه در اين موضوع هنوز چنان كه بايد و شايد بررسى و تحقيق نشده ، با اين حال از گفتن اين نكات نمىتوان خوددارى كرد كه مؤلف « تركستان » مخالف نژاد پرستى و اروپو - سانتريزم « 4 » بوده بر خلاف گروهى از شرق شناسان ( و از آن جمله برخى از شرق شناسان بزرگ اروپاى غربى ) از افكار استعمار طلبانه بدور بوده و بديهى است كه هيچگاه به پستى نگرائيد و قلم خويش را در مدح فتوحات رژيم تزارى و يا سياست استعمارى و ملى آن رژيم در آسياى ميانه و قفقاز بگردش در نياورد . و از اين جهت در عقايد و سنن بهترين نمايندگان شرقشناسى روسى - يعنى و . و . روزن ، ن . يا . مار ، س . ف . اولدنبورگ ، اى . يو . كراچكوسكى -
هامش
( 1 ) - با اى . پطروشفسكى نويسندهء اين مقدمه و مؤلف كتاب « كشاورزى و مناسبات ارضى در ايران عهد مغول » كه مترجم كتاب حاضر آن را به فارسى بر گردانده و در سال 1344 به وسيلهء سازمان مطالعات اجتماعى به طبع رسيده ، اشتباه نشود . ( مترجم )
( 2 ) - و . و . بارتولد ( تقريظ بر كتاب ) ن . آ . آريستوف . يادداشتهائى در تركيب نژادى قبايل و اقوام تركZvoraoمجلد 9 ، 1899 ص 355 .
( 3 ) - در اين باره به مقالات مندرجهء درUzivanمجلدXXvمسكو ، 1960 رجوع شود ، و . و . استرووه ، « شرقشناسى شوروى در 40 سال » ( ص 29 - 3 ) ؛ و . آ . رامودين ، « سهم شرق شناسان لنينگراد در مطالعهء تاريخ آسياى ميانه » ( ص 41 - 30 ) ؛ ن . و . پيگولوسكايا ، « شكلهاى پيش از سرمايه دارى در خاور نزديك و ميانه » در تأليفات شرقشناسان لنينگراد ( ص 203 - 192 ؛ اى .
پطروشفسكى ، « روستا و روستائيان خاور نزديك در قرون وسطى ، در تأليفات شرقشناسان شوروى » ص ( 217 - 204 ) .
( 4 ) - به توضيح مترجم در ص 18 حاشيهء 2 رجوع شود .