مناسبات اجتماعى و مؤسساتى وجود داشته كه ويژهء جوامع فئودالى مىباشد . « تركستان » و ديگر تأليفات بارتولد مقدمات استنتاجى را كه اكنون همهء مورخان آسياى مقدم و ميانه در آن متفق الرأى مىباشند فراهم آورد ، بدين معنى كه در قلمرو دولتهاى سلجوقيان و قراخانيان ، از قرن يازدهم م . به اين طرف ، سيادت ترك فئودال و صحرانشين ( و در قرن سيزدهم م . سيادت مغول و ترك ) بر روستائيان تابع و اسكان يافتهء ايران و ديگر اقوام تابعه به صورت ويژهء « اقطاع » درآمده بوده و اعمال مىگشته . اوصاف مميزهء تكوين فئوداليزم در محيط صحرانشينان ترك و مغول و شكل دولت فئودالى صحرانشينى نيز دقيقا در نتيجهء تحقيقات بارتولد معلوم گشته بود . آكادميسين ب . يا . ولاديمير تسف « 1 » و پس از وى بسيارى ديگر از مورخان شوروى دنبال اين پژوهشها را گرفته مطالعات را تعقيب كردند « 2 » .
جهانبينى تاريخى و . و . بارتولد ، و نظر او نسبت به مكتبهاى تاريخ نگارى زمان خويش تاكنون كما هو حقه مورد بررسى قرار نگرفته . بديهى است كه وى از لحاظ نظرى با مورخان كنونى شوروى هم عقيده نبوده ، با اين حال در افكار نظرى وى مطالب بسيارى ديده مىشود كه او را به مورخان معاصر شوروى نزديك مىكند . وى براى تضادهاى اجتماعى اهميت بسيار قائل بوده و به موضوع مبارزهء اجتماعى و قيامهاى مردم عليه گروه حاكمه حتى در « تركستان » توجه كرده است و در اثر ياد شده ( و به ويژه در ديگر آثار بارتولد ) به قيام روستائيان سپيدجامگان ( مقنع ، 167 - 160 ه . ) و نهضت قرمطيان در قرن دهم م .
و قيام سنجر ملك در بخارا در 604 - 603 ه . و قيام روستائيان و پيشهوران واحهء بخارا در 636 ه « 3 » . به پيشوائى محمود طارابى ، اشاره شده است « 4 » . وى براى تضادهاى اجتماعى اهميت بسيار قائل و معتقد بوده كه پيدايش دولت نتيجهء جبرى تكوين طبقات است . . .
اين انديشه را بارتولد در سال 1896 ، حتى پيش از چاپ و انتشار « تركستان » بيان كرده بوده « 5 » . وى همين نظر را 33 سال بعد به نحو دقيقترى ابراز داشته چنين مىگويد :
هامش
( 1 ) - تأليف كلاسيك او با عنوان « سازمان اجتماعى مغولان ، فئوداليزم صحرانشينى مغول » را در نظر داريم كه در سال 1934 در لنينگراد بچاپ رسيده .
( 2 ) - رجوع شود به تأليفات تازه ( بعد از 1930 ) كه در فهرست كتابشناسى منقول است .
( 3 ) - در فصل پنجم « تركستان » كه فقط اكنون منتشر مىشود .
( 4 ) - « نهضت مردم سمرقند در سال 1365 م . »ZVORAOمجلدXVII، 1906 ؛ در « تاريخ نهضتهاى روستائى در ايران » ، « از گذشتهء دور و نزديك مجموعهء مطالعات در تاريخ عمومى به افتخار . . . ن . اى . كارايف » ، پطروگراد مسكو ، 1923 ؛ « مقام نواحى كرانهء درياى خزر در تاريخ عالم اسلام » ، باكو ، 1925 ص 84 - 82 ( دربارهء نهضت مردم مازندران در سال 1360 م . ) ؛ « منبع تازهاى در تاريخ تيموريان » ،ZIVAN، مجلد 5 ، لنينگراد ، 1935 ؛ « دربارهء نهضت مردم خوزستان » در حدود 1440 - 1450 ، مقاله ، متن فارسى از جعفرى با ترجمهء روسى .
( 5 ) - « تأسيس امپراطورى چنگيز خان » ،ZVORAO، مجلد دهم ، 1897 .