دوران قراخانيان و سلجوقيان در قرن يازدهم م . به مراتب بيش از پيش بسط و توسعه يافت و بر اثر آن قدرت متصرفان اراضى اقطاعى يا اقطاعداران ، افزون شد و در عوض نفاذ حكم دولت مركزى كاهش پيدا كرد .
بارتولد در ضمن تاريخ آسياى ميانه در قرن دوازدهم و آغاز قرن سيزدهم م . ( در فصل سوم ) وصف بسيار روشنى از دولت خوارزمشاهيان كرده ؛ و نشان داده كه قدرت سياسى آن دولت موهوم بوده و تضادهاى داخلى آن را شرح داده و علل و اسباب انقراض آن را بيان و توجيه كرده است كه چرا و چگونه متصرفات خوارزمشاهيان به آن سرعت و سهولت مسخر مغولان شد و به دست ايشان افتاد . حتى اكنون هم جز اندكى نمىتوان به اين سخنان افزود . بايد به دو فقره شرح مختصر ولى ذى قيمتى كه در همان فصل آمده اشاره كنيم ؛ يكى درباره شاهزادهنشين روحانى صدور بخارا يا برهانيان « 1 » و ديگر دربارهء قيام پيشهوران بخارا به رهبرى سنجر ملك .
بارتولد در ضمن شرح ويژگىهاى دوران نوين تاريخ آسياى ميانه ، دورانى كه پس از فتوحات مغولان آغاز گرديده بود ، ( در فصل 4 ) آن قدر مطالب تازه دربارهء جامعهء صحرانشين مغول در آغاز قرن سيزدهم و دولت صحرائى مغولان و سازمان لشكرى ايشان به دست مىدهد كه هيچ يك از مغول شناسان دوران ما قبل وى نداده بوده . وى از نظرگاه تازهاى به نقش تاريخى امپراطورى چنگيز خان نگريست و مسائل بسيارى طرح كرد كه بعدها موضوع بحث تأليفات تاريخى مورخان شوروى و بيگانه قرار گرفت .
اين نكته شايستهء توجه است كه بارتولد نه تنها در « تركستان » بلكه در تأليفات بعدى خويش نيز از اصطلاح « فئوداليزم » استفاده نكرده ؛ گرچه اصطلاحات « اقطاعات لشكرى » و شيوهء اقطاع « 2 » را كه با فئوداليزم مرابطه دارد به كار برده . ظاهرا در اين مورد حزم و احتياط خاصى را كه شايستهء محقق پيشآهنگ بوده به كار بسته و با در نظر گرفتن ويژگى هاى تكامل و پيشرفت جامعههاى قرون وسطايى آسياى مقدم و ميانه و عدم مطالعهء سابقين در اين موضوع نخواسته شتاب كند و تعريف پرمسئوليتى را براى تمام آن دوره قائل شود .
وى فقط در پايان عمر خويش تسميهء سازمان اجتماعى آسياى مقدم و ميانه را در قرون وسطى به نام فئوداليزم مقدور شمرد « 3 » . با اين حال در نتيجهء تحقيقات بارتولد موضوع وجود فئوداليزم در كشورهاى آسياى مقدم و ميانه ثابت شده ، برپايهء علمى استوارى قرار - گرفت و وى از روى مدارك موجود نشان داد كه در قرون وسطى شيوههاى زميندارى و
هامش
( 1 ) - بعدها بارتولد اين شرح را بسط داد و تكميل كرد ( در مقالهء « برهان » 817 / 816 .EI , I , S)
( 2 ) - در چاپ انگليسى از كلمات ( (military fiefs) ) ، ( (System of fiefs) ) استفاده شده .
( 3 ) - و . و . بارتولد ، « در موضوع فئوداليزم در ايران » ، - « شرق نو » شماره 28 ، 1930 .