بين كوى مزبور و « كوى دهقانان » بازار خرقان قرار داشته .
اما راجع به ابنيهء اسلامى . . . بايد ، پيش از همه ، از مسجد جامع سخن راند « 1 » . نخستين مسجد ( جامع ) را قتيبه در سال 94 هجرى درون كهندز ، و در همان نقطهاى كه پيشتر بتخانه - و شايد معبد بودائيان - بوده بنا كرد .
و براى نماز عيد ، يعنى اداى مراسم دينى در دو عيد بزرگ ، محلى در بخش شمالى « ريگستان » نزديك دروازهء معبد اختصاص داده شده بود . مسجد جامع نو را - بين كهندز و شهرستان - فضل بن يحيى برمكى ( 179 - 178 هجرى ) امير ( خراسان ) ساخت . بناى اين مسجد در سال 290 هجرى توسعه يافت و اسماعيل سامانى بسيارى از خانههاى مجاور را خريد و مسجد را « زيادت كرد » . در آغاز پادشاهى نصر ( 332 - 302 هجرى ) دوبار خراب شد ، يك بار به هنگام نماز آدينه بود كه خلق بسيار هلاك شدند .
حاكم فرمود تا بنا را تجديد كنند و منارهء آن را در سال 306 هجرى ابو عبيد اللّه جيهانى وزير از مال خويش ساخت . منظورنظر جغرافيون عرب همين بنا بوده .
بنا به گفتهء مقدسى « 2 » اين مسجد چند حياط بسيار پاكيزه داشته . در كنار اين مسجد بزرگترين كارگاه نساجى شهر قرار داشته « 3 » . گذشته از اين بناى ديگرى كه در 340 هجرى توسط امير نوح بن نصر در قرب « كاخ امير خراسان » ساخته شده بوده وجود داشت . محتملا اين ساختمان در بخش جنوب غربى شهرستان برپا بوده .
هامش
( 1 ) - همانجا ، 51 - 47 .
( 2 ) - مقدسى ، 280 .
( 3 ) - نرشخى ، چاپ شفر ، 18 .