« چون بدين در اندرآئى به دست راست مسجد قريشيان است » و « اين را مسجد قريشيان بدان مىخوانند كه مقاتل بن سليمان القريشى آنجا باشيده است و ابن مقاتل مولاى ( ؟ ) « 1 » حيان » نبطى مشهور - از همرهان قتيبه - بوده .
تل بزرگى را پيشتر ياد كرديم ( ص 244 ) و گور افراسيابش مىدانستهاند ، در دوران سامانيان مربوط به عهد پيش از اسلام مىشمردند . و موضع گور سياوش را كه توسط افراسياب كشته شده بوده در قرب دروازهء شرقى كهندز مىدانستهاند . و اينجا آتشپرستان ( مغان ) در نوروز پيش از برآمدن خورشيد خروسى قربانى مىكردند . « و مردمان بخارا را در كشتن سياوش نوحهها است » و به « گريستن مغان » مشهور مىباشد « 2 » . گذشته از كاخ مشهور كهندز كاخهاى پادشاهى ديگرى پيش از اسلام در « ريگستان » نيز برپا بوده « 3 » و مضاف بر اين ، محلى كه در بخش جنوب شرقى شهر قرار داشته و بعدها به نام « در مسجد ماخ » موسوم گرديده بود نيز ، داراى اهميت فوق العاده بوده . در اين محل بازار « ماخروز » برپا بوده و سالى دوبار بازارى كه در آن بتان مىفروختند ( محتملا مجسمههاى بودا ) تشكيل مىيافته . اين رسم بتپرستان در زمان سامانيان نيز باقى بوده « 4 » . و بازار بتفروشى آنچنان گرم بوده كه به
هامش
( 1 ) - مىدانيم كه كلمهء « مولى » معانى گوناگون دارد . و ممكن است هم به معنى « متبوع » و هم « تابع » باشد . در اينمورد به احتمال بيشتر ، معنى دوم در نظر است زيرا حيان نبطى ، و مقاتل قريشى بوده است ؟ .
( 2 ) - نرشخى ، چاپ شفر ، 21 .
( 3 ) - همانجا ، 24 .
( 4 ) - نرشخى مىگويد كه اين رسم « حالا نيز همچنان مانده است » . از اينجا مىتوان نتيجه گرفت كه رسم مزبور پس از تولد مؤلف ( 286 ه . سمعانى ، چاپ مارگوليوس ، ذيل كلمهء « النرشخى » . ) و پيش از تنظيم كتاب ( 232 ه . ) متروك گشت .