اما راجع به مطالب مربوط به كوىها و خيابانها و ابنيهء قرون وسطى . . .
در اين مورد نخست بايد به اطلاعاتى كه در تأليف نرشخى ، راجع به شهرستان وجود دارد اشاره كنيم « 1 » .
قتيبه شهرستان را ميان اعراب تقسيم كرد و از دروازهء بازار تا دروازهء نو را به قبيلههاى مضر و ربيعه داد و باقى را به اهل يمن . « و چون به شهرستان اندرآيى نخستين كوى كه به دست چپ است آن را كوى رندان خوانند و از پس آن كليسياى ترسايان بوده است كه بعدها به مسجد قبيلهء بنى حنظله مبدل شده . » و چون از شهرستان اندرآيى به دست راست كويى است كه آن را كوى وزير « بن ايوب بن حسان » خوانند . و آن كوى را كوى كاخ نيز خوانند .
ايوب بن حسان معاصر قتيبه و نخستين امير عرب بخارا بوده . اميران بعدى بخارا نيز در اينجا زندگى مىكردهاند . اين كوىوكاخ به دهقانى كه او را خينه مىگفتند متعلق بوده . « و چون اسلام آورد احمد نام او گشت » .
در قرب بارهء شهرستان « چوبهء بقالان » و « بازار پستهشكنان » بوده .
در شهرستان نزديك دروازهء بنو سعد كوشك حسن بن علاء سعدى [ سغدى ؟ ] قرار داشته . ( اين كوى و دروازه به نام پدر او علاء موسوم بوده است ) . هيچ پادشاهى را چنين كوشكى نبوده . وى از اراضى خويش ماهيانه 1200 دينار درآمد داشته است . در قرب مخرج دروازهء بنو اسد كاخ امير خراسان برپا بوده . و در نزديكى دروازهء حقره يعنى در قرب زاويهء شمال غربى شهرستان هنوز هم صومعهء امام ابو حفص برپا و مورد احترام بوده و در كنار آن مساجد و صومعههاى بسيار وجود داشته . نزديك دروازهء نو
هامش
( 1 ) - چاپ شفر ، 57 - 52 .