نقشهء شهر هم ، بهرغم تهاجمات مكرر و مخرب صحرانشينان ، در ظرف مدت هزار سال تقريبا تغييرى پيدا نشده . بديهى است كه در زمان سامانيان شهر بخارا به كهندز و شهرستان و ربض تقسيم مىشده . شهرستان در كنار كهندز ، بر نقطهء مرتفعى ، كه كشيدن مجراى آب بدان محال بوده ، قرار داشته « 1 » .
از اين مطلب پيداست كه شهرستان بخش وسطى و مرتفع شهر كنونى را اشغال مىكرده ، اين بخش اكنون نيز فاقد هرگونه آبيارى است .
ساختمان كهندز « 2 » اندكى با قلعهء كنونى تفاوت داشته و داراى دو دروازه بوده : يكى دروازهء ريگستان ( غربى ) و ديگر دروازهء مسجد جامع ( شرقى ) .
دروازهء اخير الذكر در تأليف نرشخى « غوريان » ناميده شده . و دروازهء اولى در قرن ششم ه . « دروازهء علف فروشان يا كاه فروشان » « 3 » ناميده مىشده .
دروازههاى غربى و شرقى را خيابانى به يكديگر متصل مىكرده « 4 » .
به گفتهء استخرى درون قلعه قلعهء ديگرى وجود داشته كه اقامتگاه اميران سامانى بوده . ظاهرا منظور نظر همان « كاخ » است كه در تأليف نرشخى از آن ياد شده و توسط بخار - خدات بيدون در قرن هفتم م . ( اول ه . ) بنا گرديده بود « 5 » . نام بيدون ديربازى بر صفحهاى آهنى كه به دروازهء كاخ نصب
هامش
( 1 ) - استخرى ، 305 ، 307 .
( 2 ) - همانجا ، 306 - 305 ؛ نرشخى ، چاپ شفر ، 23 - 21 .
( 3 ) - در كتاب نرشخى ( چاپ شفر ، 7 ، 22 ) چنين است ؛ از جاى ديگر متن نرشخى ( 21 ) مىتوان چنين نتيجه گرفت كه دروازهء شرقى بدين نام موسوم بوده .
( 4 ) - در قرن پانزدهم نيز از هردو دروازه ياد شده ( اكنون فقط دروازهء غربى در اينجا وجود دارد ) ؛ همچنين « الغ بيك » بارتولد ، ص 51 .
( 5 ) - ظاهرا اين همان ملك بيدون است كه از تركستان به يارى ملكهء بخارا