معين مىكند ( 18 فرسخ ) . در قرن دهم كالف بر دو كرانهء رود بسط يافته بوده و بدينسبب در ميان همهء شهرهاى سراسر كرانههاى جيحون ( آمودريا ) ممتاز بوده است . بخش عمدهء شهر و مسجد آنكه در رباط ذو القرنين برپا بوده بركرانهء چپ رود قرار داشته .
در مقابل اين رباط - بركرانهء راست - رباط ذو الكفل « 1 » قرار داشته .
جادهء بخارا - مانند اين ايام - از طريق درهء كشكه دريا به كالف امتداد يافته بوده و روابط درهء كشكه دريا با حوضه زرافشان بيشتر از مناسبات آن با سواحل آمودريا بوده .
بر كرانهء آمو - پائينتر از كالف شهرهاى زم و اخسيسك - اولى بر كرانهء چپ و دومى بركرانهء راست رود - به فاصلهء پنج روز راه از ترمذ و چهار روز از آمل ( چارجوى ) قرار داشته ، يعنى - ظاهرا - در محل كنونى قلعه كركى ( كركوه ) برپا بوده . زم و اخسيسك يك واحد ادارى را تشكيل مىدادند .
به گفتهء مقدسى منبر امام يعنى مسجد جامع زم در وسط بازارهاى سرپوشيده واقع بوده . به قول استخرى زم شهرى كوچك ولى بنابه گفتهء مقدسى مهم بوده . در اطراف شهر شتران و گوسفندان فراوان به چرا مشغول بودند « 2 » .
هامش
( 1 ) - مقدسى - 291 ؛ به گفتهء مقدسى ( 292 ) بين كالف و ترمذ سه گذر وجود داشته . از ذوالكفل پيامبر در قرآن ياد شده ( 48XXXVIII، 85 ،XXI) ؛ به مقالهء اى . گولد تسير ( «l - Kifl؟Dhu» ،Goldziher) در (EI , I) رجوع شود . بعدها مراسم مذهبى به جزيرهء « ارال پيغمبر » - نزديك ترمذ منتقل شد . ( اين نام هم به همين مناسبت است ) . رجوع شود به : بارتولد « آبيارى » - 75 .
كالف - حتى در قرن هجدهم ميلادى هم - بهعنوان شهرى كه در ساحل جنوبى رود واقع بوده نام برده شده است . شهر جديد بر ساحل شمالى در اين اواخر احداث شده .
( 2 ) - استخرى ، 283 ، 298 ؛ مقدسى - 291 .