اول قرن هشتم هجرى - به هنگام سفر ابن بطوطه « 1 » ويران بوده . اندكى پس از آن تاريخ تجديد بنا شد ولى ديگر به پايهء اهميت نخستين نرسيد .
ويرانههاى باقيماندهء شهر كهن وسعت 25 ورست ( هر ورست 06 / 1 كيلومتر ) را فرو گرفته و هيچگونه تحقيق عميقى در آن به عمل نيامده . ظاهرا همهء ويرانههائى كه در سطح زمين ديده مىشود - چنان كه انتظار مىرفته - مربوط به دوران اسلامى مىباشد « 2 » . شهر عمدهء كنونى ناحيهء مزبور مزار شريف است كه در 22 ورستى مشرق بلخ قرار گرفته و در نزديكى آرامگاه موهوم على ( ع ) خليفه كه در قرن دوازدهم نزديك دهكدهء خير كشف شده - پديد آمده است .
طبق افسانهاى كه غرناطى « 3 » جهانگرد نقل مىكند - والى ناحيه و لشكريان او و علماء به چشم خويش جسد خليفه را كه متلاشى نشده بوده ديده بودند . و على الرسم اصالت آن گور به وسيلهء معجزاتى چند ثابت شد و ظاهرا در آن زمان نياز مبرم به ظهور آن معجزات وجود داشته - زيرا مقارن همان اوقات از كشف جسد متلاشى نشده ابراهيم و اسحق و يعقوب نبى نيز سخن رفته « 4 » ( در زمان ابن بطوطه قبر حزقيال نبى را نشان مىدادند ) . بر قبر على
هامش
( 1 ) - ابن بطوطه -III- 62 - 58 .
( 2 ) - . 204 .Vol . II p، «Travels» ،Burnesو نيز رجوع شود به : شرحى كه ( با نقشه ) يت نوشته :
( . 280 ، 256 .pp« ،Northern Afghanistan» ،Yate) و وصفى كه من در كتاب بازديد تاريخى - جغرافيائى - خود - ص 19 - از آن نقل كردهام
( 3 ) - « متون » - ص 22 - 21 .
( 4 ) - ابن الاثير - چاپ تورنبرگ -- X394 .