اخبار مربوط به دولت اخير الذكر آنقدر روشن نيست كه بتوانيم دقيقا مرزهاى قلمرو آن را معين كنيم . ولى به هرتقدير از اخبار جغرافيون كلاسيك چنين برمىآيد كه چند زمانى تقريبا همهء سرزمينهاى متمدن و بافرهنگ شمال آمودريا [ جيحون ] جزء آن بوده « 1 » .
اهميت بلخ بهسبب مركزيت آن بوده است ( يعنى به فاصلهء واحدى از مرزهاى غربى و شرقى و شمالى و جنوبى بخش شرقى متمدن و بافرهنگ ايران قرار داشته ) و حتى يعقوبى نيز « 2 » به اين نكته اشاره كرده . بر اثر اين وضع - زمانى كه هنوز سراسر آسياى ميانه آريائى تحت حكومت يك شاه يا امير قرار داشت بلخ پايتخت كشور بوده و حال آنكه مرو براثر تسلط اقوام آسياى ميانه بر نواحى شمالى آمودريا ارتقاء يافت ، يعنى در زمانى كه موضوع دفاع از خط جيحون ( آمودريا ) براى فرمان فرمايان كشور ( مثل زمان ساسانيان ) در درجهء اول اهميت قرار داشته و يا كوشش براى تحكيم مبانى قدرت در ماوراء النهر ( مثل زمان اعراب و سلجوقيان ) مهمتر از مسائل ديگر بوده . بنا به اخبار مؤلفان اسلامى بلخ در زمان ساسانيان اقامتگاه يكى از چهار مرزبانان خراسان بوده « 3 » .
در آغاز قرن هشتم ميلادى فرمان فرماى محلى لقب عالىترى داشته و اسپهبد ناميده مىشده « 4 » ولى گمان مىرود كه حكومت ساسانيان در اينجا
هامش
( 1 ) - استرابون ، كتابXI- فصلXI/ ؟S2 . به مقالهء من تحت عنوان ( دولت يونانى - باخترى و بسط آن به سوى شمال شرقى ) ، ص 828 - 823 رجوع شود .
( 2 ) - « كتاب البلدان » - 288 - 287 .
( 3 ) - ژوكوسكى - « ويرانههاى مرو قديم » - ص 9 ( براساس گفتهء ابن خردادبه -VI- 18 )
( 4 ) - طبرى -II- 1206 - 1218 .