بنا به گفتهء ابن خلكان « 1 » تأليف سمعانى مشتمل بر 8 مجلد بوده و حتى در قرن سيزدهم ميلادى ( ششم هجرى ) جزو كتب نادره شمرده مىشده . و خلاصهء آن در سه مجلد - از ابن اثير مورخ - بيشتر [ از اصل ] انتشار داشته « 2 » . چاپ عكسى نسخهء خطى موزهء بريتانيا را استاد مارگوليوس منتشر كرده است « 3 » . يك نسخهء تقريبا كامل تأليف سمعانى در كتابخانهء موزهء آسيائى موجود است « 4 » .
معجم جغرافيائى ياقوت « 5 » ( شهاب الدين ابو عبد اللّه الحموى ، متوفى به سال 626 هجرى ) آنچنان معروف است كه دربارهء آن مشروحا سخن نخواهيم گفت . ياقوت مدارك و مطالب فراوان گرد آورد و بيشتر آنها را از كتابخانههاى مرو جمعآورى كرد . وى تقريبا همهء شهرها و روستاهاى بالنسبة مهم كشورهاى اسلامى را برمىشمرد .
ياقوت كوشيده تلفظ واقعى اسامى شهرها را كه به سبب ويژگىهاى الفباى عرب در تعريب ، تاحد ناشناخته ماندن ، تغيير و تحريف مىيابد ، معلوم كند . ولى در اين زمينهگاه توفيق نيافته و بخصوص در مواردى كه نام شهرها را فقط از كتابها معلوم داشته با ناكامى روبرو شده است .
هامش
( 1 ) - چاپ ويوستنفلد ، شمارهء 406 ؛ ترجمهء دسلن ،II- 157 .
( 2 ) - ويوستنفلد آغاز اين خلاصه را چاپ و منتشر كرده :Specimen el - Lobabi sive Genealogiarum Arabum . . . nune) ( 1835 ،stenfeld , Cottingae؟Primum arabice ed . et praefatus est F . Wu( 3 ) -GMS , XX( 4 ) - 146 .p، «Notices sommaires» ،Rosenدربارهء مؤلف و كتاب وى رجوع شود به بروكلمان
.Sq329GAL , Bd I , S( 5 ) - توسط ويوستنفلد چاپ و منتشر شده . اطلاعات مربوط به شرح زندگى ياقوت را در تأليف كرمر مىتوان يافت . ( 436 - 433 .Culturgeschichte . Bd II , S)