بر روش و طريقى كه ما قبلًا ياد آور شديم ، استقامت مىنمود و همان راه را مىپيمود ، به هدفى نايل مىآمد كه از محقّقان متقدّم پيشى مىگرفت و جهد و كوشش پژوهشگران متأخّر را تحت الشّعاع قرار مىداد .
امّا او در اين فصل تنها به بيان شرف و فضيلت آيات قرآنى چه از نظر لفظ و چه از جهت معنى پرداخته و خواننده را به لطافت و ظرافت داستانهاى قرآنى و ترتيب و انسجام ملايم و منظّم آيات واقف ساخته است و توضيح مىدهد كه نظام آيات و سيستم حاكم بر قرآن بدون هيچگونه تفاوت و تباين و اختلال ، يكسان و هم آهنگ بوده و نمونهء برتر و و الا و اعلايى است از نظامات كلامى « 1 » و نيز تناسب آيات را در زمينهء « بلاغت و ابداع » و نمونه بودن آنها را در جهت « سلاست و اعراب » و بهطور كلّى خصوصيّت ممتاز آنها را با اين « اسلوب و ترتيب » بيان داشته و در عين حال ياد آور مىگردد كه كلام غير قرآنى همواره در مجارى خويش مضطرب و صرف آن در معانى داراى اختلال بوده و « تلوّن و تغيير و تنكّر « 2 » » و ناشناختگى در آن ، فراوان و دائمى مىباشد . . .
وى سپس نمونههايى از كلمات بديع و مستحسن را برشمرده و به دنبال آن نمودهايى از كلمات زشت و قبيح و مستهجن را پيش روى خوانندهء خود قرار مىدهد و آنگاه از ميان كلمات مستهجن و متنكّر ، الفاظ به اصطلاح مستنكر « مانند دُرهاى درخشان » را انتخاب نموده و به عنوان مثال و نمونه ذكر مىكند « 3 » و در اين فصلچيزى زائد بر آنچه برشمرديم ، نمىآورد « 4 » .
« باقلانى » با گفتار زير كلام خويش را پيرامون قرآن به پايان مىرساند :
. . . و براين اساس بحث و كنكاش خويش را در زمينهء شناخت شرف ، فضيلت و برترى كلام ، كنار بنه و آن را معيار و مقياس سنجش قرار بده .
كلامى كه مسائل را مىگشايد ، و قلبها را باز مىكند و راه و مسلك را روشن و منوّر مىسازد . . . كلامى كه بالاترين و عظيمترين بهره را از آن ، فرض نمايى ، باز متوجّه خواهى شد كه باز هم بالاتر و والاتر است و فهم تو از درك حقيقت آن عاجز و ناتوان مىباشد و به هر حكمتى از آن دست يازى و گمان برى برترين و زبدهترين حكمتهاى
هامش
( 1 ) . اعجاز القرآن / باقلانى / صفحهء 302 ، 305
( 2 ) . كلام نكره يعنى كلام ناشناخته و نامأنوس و نامفهوم و احياناً مستهجن و زشت . / مترجم /
( 3 ) . اعجاز القرآن / باقلانى / صفحات 313 ، 314
( 4 ) . اعجاز القرآن ، باقلانى ، صفحات 321 ، 322