اوهام باطل از ذهن انسانى فريب خورده باشد و در پايان زندگى او كه همچون سرابى دروغين است از غضب سخت الهى پرده بردارد .
مثال دوّم : « يا همچون تاريكىهايى است در دريايى ژرف كه بپوشاندش موجى ، از فراز آن است موجى كه بر بالاى آن ابرى است ، تاريكىهايى است برخى بر فراز برخى ديگر آنگاه كه دستش را بيرون آورد نتواند ببيندش و آن كس كه ننهاده است خدا برايش نورى ، پس برايش نورى نيست « 1 » »
مجاز به كار رفته در اين آيه ، بر خلاف آيهء قبل ، حاكى از تصويرى است كه نه ربطى به محيط جغرافيايى قرآن داشته و نه پيوندى با سطح فكرى يا معلومات دريايى مرسوم در عصر جاهليّت داشته است . بلكه اين تعبير مجازى در مجموع مفهومى است كه از برخى از كشورهاى شمالى فرو رفته در مَه انتزاع شده كه تصوّر آن در هيچ محيطى امكان ندارد مگر در نواحى مه آلود « دنياى جديد » يا « ايسلند » . حتّى اگر فرض كنيم كه پيامبر ( ص ) در ايّام جوانى خود منظرهء دريا را ديده ، اين امر تنها منحصر به سواحل درياى سرخ يا مديترانه مىشده است و با وجود قبول اين فرض ، توجيه اين مطلب كه پيامبر ( ص ) چطور توانسته از ديدن دريا چنين منظرهء تاريكى كه در آيه وصف آن رفته را تصوّر نمايد ، مشكل خواهد بود . گذشته از توصيفات خارجى كه اين تعبير مجازى بر ما عرضه داشته يك خصوصيّت و بلكه بتوان گفت دو خصوصيّت ديگر در اين آيه جلب نظر مىكند :
يكى از اشارهاى روشن به تراكب ( چند لايه بودن ) امواج و ديگرى اشاره به تاريكى غليظ ژرفاى درياهاست . اين دو ، خود مستلزم دارا بودن اطّلاعات علمى دربارهء پديدههاى خاصّ دريايى است كه انسان بر اين اطّلاعات دست نيافت مگر پس از آنكه بر شناخت محيطهاى جغرافيايى توانا شد و توانست پژوهشهاى بصرى طبيعت را به انجام رساند .
نيازى به يادآورى اين نكته نيست كه در عصر قرآن در مورد تراكب امواج و پديدهء جذب نور و از بين رفتن آن تا سطوح معيّنى درآب ، اطّلاعاتى در دست نبود . لذا ما ضمن آنكه نمىتوانيم اين تعبير مجازى را به نبوغ زبانى رشد و شكل يافته در صحرا منسوب سازيم ، همچنين نمىتوانيم آن را به انسان تربيت شده در محيط صحرا نيز نسبت دهيم .
هامش
( 1 ) . سورهء نور آيهء 40 :أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ.