( امّيت ) عمومى است ، تبلور مىيابد . اين محيط بنا به تعبير تاريخى قرآن محيط « امّيون » بوده است :
« اوست آنكه در امّيها » پيغامبرى از ميان خودشان برانگيخت كه آيات خداوند را بر ايشان مىخواند و پاكشان مىسازد و كتاب و حكمت مىآموزدشان در حالى كه پيش از اين در گمراهى آشكار بودند « 1 » » .
مدارك مكتوب از اين دوران بسيار نادر و ناياب است . زيرا ثروت فكرى و ادبيّات عاميانهء ( فولكلور ) اين دوره فقط از طريق روايات شفاهى ضبط مىشده و جوهرهء اين ميراث نيز از همين طريق به اعصار ادبى و علمى اسلامى راه يافته است .
علاوه بر اينها قرآن خود سندى مخطوط و مكتوب است و بدون هيچ چون و چرا از اصالت تاريخى در مورد عصر جاهليّت ، نيز برخوردار مىباشد . امّا اين سند يگانه كه روايات شفاهى نيز آن را تأييد مىكنند ، در ارتباط با وجود يك « انديشهء توحيدى » شايع در محيط جاهلى به ما فايدهاى نمىرساند و بلكه برعكس بارها و بارها تأكيد مىكند كه هيچ تأثير دينىاى در دوران جاهليّت وجود نداشته است .
در يكى از آيات كه قرآن براى بار ديگر به پيغمبر خود توجّه مىكند مىبينيم كه با عبارت زير مفهوم رسالت او را مشخّص مىسازد كه :
« . . . وشما را كتاب و حكمت مى آموزد « 2 » . . . »
اين آيه در حقيقت و با صراحت تمام ، نخستين آموزگار وحدانيّت براى ديار عربستان را تعيين كرده است .
مفهوم اين آيه در تمام قرآن و خصوصاً در داستان نوح مورد تأكيد قرار گرفته است . قرآن داستان نوح را با اين بيان رسا خاتمه مىبخشد :
« اين اخبار غيب است كه ما آن را به تو وحى مىكنيم ، نه تو و نه قومت پيش از اين ، آنها را نمىدانستند . پس شكيبا باش كه فرجام از آنِ پرهيزكاران است « 3 » » .
فضاى داستان يوسف ، نيز در چهارچوب آيههاى « 3 » و « 101 » كه همان ويژگى تاريخى سابق يعنى نبودن هيچ پيشينهء توحيدى در محيط عرب را تأكيد
هامش
( 1 ) . سورهء جمعه / آيه 2 ؛هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ.
( 2 ) . ترديدى نيست كه پيغمبر هرگاه كه مورد وحى قرار مىگرفته بارها اين آيه از آگاهى او مىگذشته است چنان كه در سخن انگلس نيز بدان اشاره كرديم . / مؤلف /
( 3 ) . هود / 49 ؛تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ ما كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ.