در اين لحظه فرشتهء وحى فرود مىآيد تا مهر پايان را بر اين رسالت بنهد و چنآنكه روايت كردهاند در اين هنگام شترى كه محمّد ( ص ) بر آن سوار بود بر زانوهاى خود مىافتد و از درد شيهه مىكشد . وحى ( مطابق خبر ) با آخرين آيه نازل شده زير خاتمه مىيابد « 1 » :
« امروز براى شما دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تمام ساختم و اسلام را به عنوان دين براى شما پسنديدم « 2 » » .
براين برههء از زمان و براين مراسم پرشكوه ، در تاريخ نام « حجهء الوداع » اطلاق شده است « 3 » .
در واقع سخنان پيامبر ( ص ) و كردارهاى او از اين تاريخ تا واپسين روزهاى عمر وى جز وداع با خانواده و اصحاب و پيروانش و نيز وداع با اين جهانى كه بر مسير حركت آن ژرفترين اثرها را گذاشته ، چيز ديگرى نبوده است « 4 » .
آخرين روز عمر وى بسيار نزديك است . آنگاه كه به مدينه باز مىگردد ، بيماريى كه منجر به مرگ او شد بر وى عارض مىشود .
مرگى كه حماسهء شگفت او را بپايان مىرساند و بر رسالت به كمال رسيدهء او مهر پايان مىزند .
پيامبر ( ص ) در آخرين نماز خود كه به امامت خويش در مسجد اقامه مىكند به همه حاضران اعلام مىنمايد كه مايل است تا ديونى كه برگردن دارد ادا كند :
« اى مردم ، هركس چيزى از ديگران نزد خود دارد بايد بازپس دهد و از شرمسارى دراين دنيا نترسد . بدانيد كه شرمسارى اين دنيا بسى آسانتر از شرمسارى در آخرت است . همانا خداوند يكى از بندگانش را بين انتخاب دنيا و آنچه كه نزد خود
هامش
( 1 ) . دربارهء آخرين آيهء نازل شده ميان دانشمندان و متخصّصان فنّ تاريخ و علوم قرآن اختلاف است و در مجموع در اين زمينه ده قول نقل شده كه يكى از آن اقوال مىگويد :
آخرين آيهاى كه بر پيامبراكرم ( ص ) نازل گرديد ، آيهء شريفهء« الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ. . . » كه در « حجهء الوداع » فرود آمد و رسول خدا ( ص ) پس از آن 81 روز بيشتر نزيست . . . ( تاريخ و علوم قرآن / چاپ پنجم / صفحهء 42 ) . / مترجم / .
( 2 ) .الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً. . ( سورهء مائده / آيهء 3 ) .
( 3 ) . بر طبق روايت ابن اثير / ج 2 / صفحهء 116 / چاپ منيريّه / 1349 هجرى . . . « ع . ش »
( 4 ) . در لسان حديث و تاريخ اين سفر تاريخى علاوه بر « حجّ وداع » « حجهء الوداع » ، « حجهء السلام » نيز ناميده شده است . . . البتّه مشهور ميان محدّثان و مورّخان ، پيامبر اكرم ( ص ) اين خطبه را در روز عرفه ايراد فرمود ، امّا برخى از جمله ابنسعد در ( طبقات / ج 2 / صفحهء 184 ) بر اين عقيدهاند كه اين خطبه در روز دهم ذيحجهء الحرام ايراد شده است . / مترجم /