پذيرنده « 1 » »
به هر حال همهء قرائن بر اين واقعيّت دلالت دارد كه رسول خدا ( ص ) به نزديك شدن پايان عمر خويش واقف است . او مىخواست وصاياى آخرينش را به امّت املا كند و بدين منظور مناسبت عظيم و باشكوهى را اختيار كرد . پيامبر ( ص ) در اين سال ( سال آخر عمرش ) به انجام دادن فريضهء حجّ اظهار تمايل نمود و هزاران تن به قصد زيارت خانهء خدا مدينه را ترك كرده ، با او همراه شدند . حُجّاج ديگرى نيز از اطراف و كناف جزيرهء العرب به مكّه آمده به آنان پيوستند . در اينجا پيامبر تمام شعائر حج را به انجام رسانيد ، گويى مىخواست بدينگونه چگونگى انجام دادن مناسك حج را در اذهان معاصرانش تثبيت كند تا اين اعمال از طريق نسل معاصر به نسلهاى بعدى منتقل شود .
سپس برشتر خود سوار شد و از كوه عرفات بالا رفت و آخرين خطبهء خود ( خطبهء وداع ) را ايراد كرد .
يكى از ياران بلند آواز وى نيز انتخاب شد تا سخنان رسول را جمله جمله در ميان مردم بانگ دهد .
به هنگام غروب خورشيد ، در حالى كه سايهء پيامبر ( ص ) بر بلنداى كوه عرفات محو مىشد ، به نظر مىرسيد همچون روز كه اينك در دروازهء افق رنگ مىباخت او نيز از دنيا آهنگ كوچ كرده است . سخنان وى مانند آوايى ملكوتى به گوش مردم مىرسيد و آنان اندوهبار و خاموش در حالى كه از شدّت تأثّر ، سرها را به زير افكنده بودند به نداى او گوش مىسپردند . پيامبر ( ص ) در پايان سخنانش بانگ برآورد : « آيا رسالتم را ابلاغ كردم ؟ « 2 » » و جمعيّت در كمال اندوه و بهت يك صدا پاسخ مىگفتند : « آرى . . . سوگند به خدا آرى « 3 » » .
هامش
( 1 ) . سورهء نصر / آيهء 1 تا آخر :إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ * وَ رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً * فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كانَ تَوَّاباً.
صحيح مسلم از ابن عباس روايت كرده است كه آخرين آياتى كه بر رسول خدا ( ص ) نازل گرديد ، آيات سورهء نصربود . . . ( ر . ك به « الاتقان فى علوم القرآن » / سيوطى / ج 1 / نوع 8 / و / تاريخ و علوم قرآن / على حجتى كرمانى / چاپ پنجم / صفحهء 43 )
و همچنين محمّد بن كلينى ، از منصور بن عبّاس ، از على به مسرى ، از امام صادق ( ع ) نقل مىكند كه آن حضرت فرمود : آخرين سورهء نازل شده بر پيامبر اكرم ( ص )« إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ »بود و نيز شيخ صدوق از على بن معبد ، از حسين بن خالد نقل مىكند كه وى گفت :
حضرت على بن موسى الرضا ( ع ) مىفرمود : از پدرم شنيدم كه از پدرش امام صادق ( ع ) حديث مىفرمود كه آخرين سورهء نازل شده سورهء « النصر » بود ( ر . ك « البرهان فى تفسير القرآن » / ج 1 / صفحهء 29 - به نقل « تاريخ و علوم قرآن » / صفحهء 43 ) / مترجم / .
( 2 ) . الاهل قد بلغت ؟
( 3 ) . نعم . . . اللهم نعم . . . اين جمله در صحيح بخارى آمده است ، امّا مقريزى پاسخ مردم را به رسول
خدا ( ص ) اينچنين آورده است : « قالوا نشهد انّك قد بلغت واديت و نصحت : شهادت مىدهيم كه تو ابلاغ نمودى رسالت خويش را و ادا كردى و ما را پند دادى » و اين نقل به اصل نزديكتر است . . . / مترجم /