تشريح المسائل
* مراد از اصطلاح فعلى در عبارت ( ان يكون الحكم الفعلى . . . . ) چيست ؟
همان صرف الوجود حكم و تحقّق آن مىباشد .
به عبارت ديگر : حكم فعلى عبارت است از : حكم منجّز و بدون تعليقى كه استحقاق عقاب و ثواب برآن مترتب مىشود .
* مراد از حكم شأنى چيست ؟
تحقق مقتضى براى وجود حكم در واقع مىباشد بهشرط اينكه مانعى از اقتضاء در كار نباشد .
به عبارت ديگر : حكم شأنى عبارت است از : حكمى كه ، معلّق به عدم مانع است و ثواب و عقاب برآن مترتب مىشود .
* مناط و ملاك در فعليّت و شأنيت يك حكم چيست ؟
علم و جهل . يعنى : اگر مكلّف به حكمى علم داشت حكم معلوم را فعلى و در صورت جهل به آن حكم ، آن حكم را شأنى گويند .
* مراد از عبارت ( تابعا لهذه الامارة . . . . ) چيست ؟
اين است كه : در اين عبارت مناط فعلى بودن و شأنى بودن حكم را قيام اماره و يا عدم قيام اماره مىداند .
به عبارت ديگر :
حكم واقعى در صورتى كه امارهاى برخلافش اقامه نگردد فعلى است و لكن در صورت قيام چنين امارهاى شأنى است .
* حاصل مقصود در اين وجه دوم چيست ؟
اين است كه عالم و جاهل در حكم فعلى از هم جدا ولى در حكم شأنى و انشائى باهم مشتركاند .
به عبارت ديگر : احكام واقعيّه در مرحلهء شأنيّت و اقتضاء ميان عالم و جاهل مشتركاند ، يعنى : پيش از اينكه امارهاى بر موافقت يا مخالفت واقع اقامه شود ، همهء افراد مكلّف اعم از عالم و جاهل در آن حكم شأنى مشتركاند .
به عبارت ديگر : مصالح و مفاسد براى همهء مكلفين يكسان است .
* اگر جاهل به حكم امارهاى بر خلاف يا موافق آن ( حكم ) به دست آورد باز هم هر دو در همان حكم مشتركاند ؟
در حقّ عالم به حكم ، همان حكم واقعى به درجهء فعليّت مىرسد و لازم الامتثال مىشود ، امّا در حقّ جاهل به حكم : اگر امارهء حاصله موافق با واقع درآمد باز همان واقع به درجهء فعليّت رسيده و ميان
رسائل شيخ انصارى ( فارسى ) — صفحة 52
مساهمون: الشيخ الأنصاري
ص٥٢