با قياسى توليد علم مىكند كه قبلا گفته شد . 96 با اينحال باز كليّت ناشى از تجربه كليّت قياسى مطلق نيست ، بلكه كليّت مشروط است ، و آن شرط اين است كه : طبيعت آنچه تكرار مىپذيرد ، صرفا در شرايطى كه تكرار مىپذيرد امر دائمى را ايجاب مىكند مگر آنكه مانعى در كار باشد ، بنابراين كليّت آن به اين شرط مشروط بوده و مطلق نيست . پس وقتى امرى حاصل شود كه محتاج علّت است ، سپس اين حصول با حدوث امرى ديگر تكرار شود ، معلوم مىشود كه علّت آن هم تكرار شده است . و اين از چند حال خارج نيست : يا خود همان امر علّت است ، يا آنچه با او همراهى دارد علّت است ، و يا اصلا هيچ كدام علّت نيست . و اگر خود آن امر يا آنچه با آن همراه است علّت نباشند ، آن امر نبايد حادث شود ، در حالىكه اكثرا حادث مىشود ؛ پس ناچار معلوم مىشود كه سبب يا خود آن امر است يا آنچه طبعا با سبب همراه است .
( 103 ) و اعلم أن التجربة ليست تفيد إلا فى الحوادث التى على هذا السبيل و إلى هذا الحد . و إذا اعتبرت هذا القانون الذى أعطيناه ، سهل لك الجواب عن التشكك المورد لحال الناس السود فى بلاد السودان و ولادتهم السود . و بالجملة فإن الولادة إذا أخذت من حيث هى ولادة عن ناس سود ، أو عن ناس فى بلاد كذا ، صحت منه التجربة . و أما إن أخذت من حيث هى ولادة عن ناس فقط ، فليست التجربة متأتية باعتبار الجزئيات المذكورة ، إذ التجربة كانت فى ناس سود ، و الناس المطلقون غير الناس السود . و لهذا فإن التجربة كثيرا ما تغلط أيضا إذا أخذ ما بالعرض مكان ما بالذات فتوقع ظنا ليس يقينا . و إنما يوقع اليقين منها ما اتفق أن كان تجربة و أخذ فيها الشىء المجرّب عليه بذاته . فأما إذا أخذ غيره مما هو أعم منه أو أخص ، فإن التجربة لا تفيد اليقين .
( 103 ) و بدان كه تجربه جز در حوادثى كه بر اين سبيل و بر اين حدّ باشند نتيجه نمىدهد . و هرگاه اين قانون را كه به دست داديم رعايت كنى جواب تشكيك در مورد انسانهاى سياهپوست در كشور سودان و ولادت آنها از پدر و مادر سياهپوست بر تو آسان مىگردد . و اجمال آن جواب اين است كه : اگر متولّد شدن از حيث متولّد شدن از انسانهاى سياهپوست ، يا از حيث متولّد شدن از انسانهاى سياهپوست در فلان كشور اخذ شود ، در اين صورت تجربه صحيح است . و امّا اگر متولّد شدن را فقط از حيث متولّد شدن از انسان در نظر بگيرى ، در اين صورت تجربه به اعتبار اين جزئيات صحيح نخواهد بود ؛ زيرا تجربه در مورد انسانهاى سياه پوست انجام شده و مطلق انسان غير از انسانهاى سياهپوست است . و بنابراين تجربه در موارد بسيارى غلط است ، و وقتى « ما بالعرض » به جاى « ما بالذّات » اخذ شود ، تجربه نه يقين ، بلكه
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 91
مساهمون: أبو علي سينا
ص٩١