اخصّ است ، حتّى اگر « حدّ » حدّ اصغر باشد ، باز براى شناخت ما از نتيجه ( - ثبوت حدّ اكبر بر حدّ اصغر ) سودمند نخواهد بود . اين است مطالبى كه ابن سينا مىگويد « در جواب آنها همان مطالبى را مىگوئيم كه در جواب ديگران گفتهايم » .
( 544 ) - اگر حدود وسطى همواره « حدود » اشياء بودند ، در اين صورت با دانستن « حدّ » يك چيز ، و هر چيز ، به ماهيّت واقعى آن چيز پى مىبرديم .
( 545 ) - يعنى براى اثبات حدّ اكبر بر حدّ اصغر در يك برهان ، لازم است بر تعريف و حد حدّ اكبر به صورت بالقوه يا بالفعل قبلا آگاهى داشته باشيم .
( 546 ) - منظور از « حمل محدود » ، در اينجا ، ثبوت حدّ اكبر بر حدّ اصغر است ؛ و منظور از « محدود » حدّ اكبر است .
( 547 ) - منظور اين است كه اگر قانون استدلال برهانى اين بود كه :
( 1 ) ثبوت « حدّ » حد اكبر بر حدّ اصغر ظاهر باشد ، و
( 2 ) ثبوت خود حدّ اكبر بر حدّ اصغر خفى ، و بنابراين مطلوب باشد ، و
( 3 ) « حدّ » حدّ اكبر ، حدّ اوسط باشد ،
در اين صورت ، اصلا ندرت مىشد برهان اقامه كرد ، زيرا چنين چيزى بهندرت اتّفاق مىافتد .
( 548 ) - منظور « محمول اعم » ، در اينجا ، حدّ اكبر است . سخن ابن سينا اين است كه چگونه امكان دارد كه برهانى داشته باشيم كه ( 1 ) حدّ اوسط آن از حدّ اكبر آن اخصّ باشد و ( 2 ) در عين حال اين حدّ اوسط اخص ، « حدّ » حد اكبر نيز باشد . زيرا امر اخصّ نمىتواند معرّف امر اعمّ از خود باشد .
( 549 ) - بحث از « لم هو » به وجهى بحث از « ما هو » است ؛ ( - يادداشت شمارهى 536 و متن مربوط به آن ) .
( 550 ) - از آنجا كه « حدّ » از ذاتيات مقوّم تشكيل مىشود ، و از آنجا كه ذاتيات مقوّم در تمام افراد يك نوع يكساناند ، پس هر قضيّهاى كه شامل حدّ باشد با سور كلّى منعقد مىشود . نيز - يادداشت شمارهى 573 و متن مربوط به آن .
( 551 ) - منظور از موضوع ، حدّ اصغر ، و منظور از محمول ، حدّ اكبر است .
( 552 ) - زيرا اگر همه چيز برهانپذير بودند ، و هيچ چيز بديهى و خودبهخود بيّن وجود نداشت ، تمام براهين بر همديگر متوقّف بودند و تسلسل پيش مىآمد ؛ و در اين صورت هيچ برهانى در واقع برهان نبود .
( 553 ) - يعنى اجزاء حدّ با همديگر تأليف مىشوند ولى بر همديگر حمل نمىشوند ، امّا اجزا برهان بر همديگر حمل مىشوند و با همديگر تأليف نمىشوند .
( 554 ) - در اين فصل ، ابن سينا به تبع ارسطو ( - انولوطيقا الاواخر ، فصلهاى 4 و 5 از مقالهى دوّم ) دو مسالهى مهم دربارهى « حدّ » مطرح مىكند :
( 1 ) حدّ با برهان كسب نمىشود ، زيرا هر برهان حدّ اوسط لازم دارد ، و محال است حدّ اوسط ، حدّ يا اسم ، يا فصل و يا خاصّه باشد . اين مطلب در فصل 4 از مقالهى دوّم انولوطيقا الاواخر طرح شده است .
( 2 ) حدّ با تقسيم كسب نمىشود ؛ مأخوذ از فصل 5 از مقالهى دوّم انولوطيقا الاواخر .
( 555 ) - حدّ بايد بر محدود منعكس و با آن مساوى باشد ، زيرا حدّ از ذاتيات مقوّم محدود تشكيل مىشود ، و حاقّ ماهيّت محدود را بيان مىكند . اگر حدّ با قياس كسب شود ، بايد در اين قياس ، حدّ اصغر ، محدود
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 614
مساهمون: أبو علي سينا
ص٦١٤