فرق قياس اقترانى شرطى با قياس اقترانى حملى اين است كه قياس اقترانى شرطى ، بر خلاف قياس اقترانى حملى ، از دو قصفيهى حملى تشكيل نمىشود ؛ بلكه ممكن است هر دو مقدمه ، يا يكى از مقدّمات آن ، شرطى باشد . به همين جهت قياس اقترانى شرطى را چنين تعريف كردهاند : « قياس اقترانى شرطى قياسى است كه هر دو ، يا يكى از مقدّمات آن ، شرطى باشد . »
( 65 ) - يعنى حد اوسط و حد اكبر نسبت به هم تقدّم بالطبع نداشته باشند ، يعنى بينشان نه از نظر وجود و نه از نظر ماهيت رابطهى علّت و معلولى وجود نداشته باشد .
( 66 ) - در سه پاراگراف اخير ابن سينا برهانهاى لم ، انّ مطلق و دليل را تعريف كرده و براى هريك از آنها مثالهايى مىزند . لازم است در اين مورد به نكاتى چند توجه شود :
الف ) در هر برهانى حد اوسط علّت تصديق نتيجه است و منظور از نتيجه ثبوت حدّ اكبر براى حدّ اصغر است . بنابراين حدّ اوسط همواره علّت علم به نتيجه است ؛ و هيچ برهانى از آن جهت كه برهان است فاقد اين خصلت نيست .
ب ) گاهى حدّ اوسط علاوه بر اينكه علت تصديق نتيجه است ، در نفس الامر هم علّت ثبوت حدّ اكبر براى حدّ اصغر است ؛ به عبارت ديگر حدّ اوسط هم علت علم و تصديق به نتيجه است و هم علت وجود نتيجه در نفس الامر . اگر در برهانى حدّ اوسط اين هر دو نقش را داشته باشد ، آن برهان را « برهان لم » مىنامند .
ج ) گاهى حدّ اوسط ، هرچند علّت تصديق به نتيجه است ، با اينحال معلول نتيجه ، يعنى : معلول ثبوت الاكبر للاصغر است - درست برعكس برهان لم . به عبارت ديگر ، حد اوسط كه علت تصديق نتيجه است ، در نفس الامر از نظر وجود معلول نتيجه ، يا ثبوت الاكبر للاصغر است . چنين برهانى « دليل » ناميده مىشود .
د ) گاهى حدّ اوسط ، هرچند علّت تصديق نتيجه است با اينحال ، نه علّت نفس الامرى نتيجه و نه معلول نفس الامرى نتيجه است ، يعنى : بين نتيجه - ثبوت الاكبر للاصغر - و حدّ اوسط ، از نظر وجود و نفس الامر ، رابطهى عليّت و معلوليّتى وجود ندارد بلكه ، هر دو ، مىتوانند معلول علت ثالثى باشند ، و ما در برهان از احد المعلولين به معلول ديگر پى ببريم . اين نوع برهان را « برهان انّ مطلق » مىنامند .
مثالهاى هر سه نوع برهان در متن كتاب آشكار است . ابن سينا در اين مثالها گاهى از ذكر نتيجه خوددارى كرده است .
( 67 ) - مقصود از « مطلوب » ، نتيجه - يعنى : ثبوت الاكبر للاصفر است .
( 68 ) - يعنى : وجود فى نفسهى تب نوبه ؛ مقصود از « بهطور مطلق » مفاد هل بسيط است .
( 69 ) - ابن سينا در اين پاراگراف نكتهى بسيار مهمّى را مطرح كرده است كه درك كامل برهان لم و عليّت موجود در آن منوط به فهميدن دقيقه اين نكته است ؛ اين مساله آنچنان ظريف است كه حتّى برخى از بزرگان انديشه در دريافت آن و تعيين مصاديق آن در قلمرو معرفت انسانى - و بهويژه در حوزهى ربوبيات و الهيات به معنى اخصّ - دچار اضطراب شدهاند !
و را به نحوى كه معلول باشد فرض مىكنيم ، لازم نيست هرگاه اين دو در برهانى واقع شوند به نحوى كه - كه معلول است - نتيجه باشد و - كه علّت است - حد اوسط باشد ، آن برهان الزاما و
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 520
مساهمون: أبو علي سينا
ص٥٢٠