و إن كانت تجمع علله كلها فى شدة تكثيف الهواء العالى ، فتكون مثلا العلة المطابقة للسحاب شدة تكثيف الهواء العالى ، فإن لشدة تكثيف الهواء العالى علتين البخار المتصاعد و البرد . و لا يجوز أن يكون بينهما و بين شدة التكثيف سبب عام آخر ، و إن كان وقف آخر الأمر . فالبرد و البخار غير مأخوذ فى حد السحاب لذلك . و العلة المكثّفة للهواء العالى مأخوذة فى حد السحاب . فما كان من العلل بهذه الحال - أعنى داخلة فى الحد - فهى منعكسة .
( 805 ) كسى نمىتواند بگويد كه سخونت روح سبب هر تب نيست بلكه سبب تب خاصى است ، بنابراين صلاحيت ندارد كه در قياسى كه تب را نتيجه دهد حد اوسط واقع شود .
زيرا محصول مقدّمهى كبرى هر تب نيست ، بلكه تب خاصّ است . ما وقتى مىگوييم « انسان حيوان است » مقصود ما اين نيست كه انسان هر حيوانى است ، بلكه مقصود ما اين است كه انسان حيوان خاصّى است . و در اثبات حيوانيت بر انسان كفايت مىكند كه يك حيوانيتى بر او ثابت شود . امّا در سلب حيوانيت از انسان كفايت نمىكند كه يك حيوانيت خاصى از آن سلب شود ، بلكه بايد حيوانيت بهطور مطلق سلب شود . همينطور هريك از انواع متوسط سبب وجود جنسى است كه نوع و اشخاص ، تحت آن قرار دارد : و واجب نيست شرط شود كه لازم است علت دائما در براهين ، مساوى با معلول باشد ، تا اينكه اگر حد اوسط از حد اكبر اخص باشد ، برهان ، برهان نباشد . بلكه واجب است دانسته شود كه گاهى بعضى از اسباب در حدّ داخل مىشوند كه ناچار مساوىاند - چه ماده باشند چه فاعل - و گاهى بعضى از اسباب از طبيعت شىء اخصّاند و چهبسا اعم باشند . اخصّ در حد داخل نمىشود ، زيرا طبيعت شىء از آن جهت كه چنان است كه است متضمن آن نيست تا اينكه وجود اين طبيعت متوقف بر وجود آن سبب باشد . مثلا ابر بودن در وجود خود بر وجود يكى از سببها متوقف نيست . و همينطور وجود تب از جهت طبيعت خود متوقف بر اين نيست كه فقط سخونت روح وجود داشته باشد ، بلكه اگر علت ديگرى هم موجود باشد تب به وجود مىآيد . بنابراين هرگاه اسباب اخصّ باشند - با اينكه اسباباند و با اينكه لمّ نتيجه را اعطا مىكنند - اسباب مطلق طبيعت حد اكبر نيستند ، و در حدّ داخل نمىشوند . و اين اسباب ، ذاتا علت نتيجهاند : و براى حد اكبر ، وقتى حدّ اكبر مطلق در نظر گرفته شود و با حد اصغر در نظر گرفته نشود - بالعرض علتاند . 694 و ما قبلا بيان كردهايم كه بعضى از حدود وسطى كه علتاند ، فقط علت نتيجهاند نه علت حد اكبر ، مانند سخونت روح كه علت وجود تب در اين بدن است ، - نه علت وجود « مطلق تب » . 695 بنابراين اگر براى اين علل اخص ، امر عامى وجود داشته باشد ، اين
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 492
مساهمون: أبو علي سينا
ص٤٩٢