مىكنند . 642 و فطوست را از طريق موضوع 643 تحديد كرده و مىگوئى : فطوست فرو رفتگى بينى است . و چهبسا جميع [ اين علل ] را در يك شىء جمع كنى و بگوئى : شمشير آلتى است صناعى يا سلاحى صناعى است از آهن طويل و عريض و تيز براى قطع اعضاى حيوان به هنگام كشتن آن .
( 746 ) فقولك الآلة و السلاح جنس ، و قولك الصناعى فصل من المبدأ المحرّك ، و قولك من حديد فصل من الموضوع ، و قولك مطاول و معرض محدد فصل من الصورة ، و قولك ليقطع به أعضاء الحيوان فصل من الغاية .
( 746 ) در اين تعريف عبارت « آلت و سلاح » جنس است ، و عبارت « صناعى » فصلى است از مبداء حركت ، و عبارت « از آهن » فصلى است از موضوع ، و عبارت « طويل و عريض و تيز » فصلى است از صورت و عبارت « براى قطع اعضاى حيوان » فصلى از غايت است .
( 747 ) و لقائل أن يقول : إن الحد يعرّف جوهر الشىء و ذاته ، فكيف تؤخذ فيه الأسباب الخارجة عنه ؟ فالجواب أنه إنما يؤخذ فى حد الشىء أسبابه : لأن جوهره متعلق بتلك الأسباب ، و إضافته إليها ذاتية له فى جوهره . و إن كان من الأسباب الخارجة عن الشىء ما هو هكذا فلا يمكن أن يعرف ما هذا حال جوهره أو تذكر أسبابه .
( 747 ) ممكن است كسى اشكال كرده و بگويد : 644 حدّ جوهر و ذات شىء را مىشناساند ، پس چگونه در حدّ اسباب خارج از ذات شىء اخذ مىشوند ؟ جواب اين است كه اين اسباب از اين جهت در حدّ شىء اخذ مىشوند كه جوهر شىء به اين اسباب متعلّق بوده ، و اضافهى شىء بر اين اسباب در جوهر شىء ، ذاتى شىء است . و اگر بعضى از اسباب خارج از شىء چنين اوصافى داشته باشند ، امكان ندارد جوهر شىء بدون ذكر اين اسباب شناخته شود .
( 748 ) بل يجب أن نقول الحق و نعلم أن حدّ الشىء من جهة ماهيته يتم بأجزاء قوامه و ما ليس خارجا منه . و يتم من جهة إنيته بسائر العلل حتى تتصوّر ماهيته كما هو موجود و يتحقق بذلك ما يتقدم ماهيته فى الوجود ، فيتم به وجوده ، فيقع لتلك الماهية حصول به .
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 453
مساهمون: أبو علي سينا
ص٤٥٣