إذا برهنت قلت : فلان يشتهى الانتقام ، و كل من اشتهى الانتقام غلى دم قلبه . فقدمت شهوة الانتقام و أخرت غليان دم القب . و الجنس دائما مع الحد الذى هو نتيجة البرهان .
( 713 ) پس هرگاه خواستى اين حدود [ سهگانه ] را به صورت حدّ درآورى ، آنها را عكس مىكنى و اوّل چيزى كه ذكر مىكنى رعد است ، سپس صوت حادث در ابر ، و سپس خاموش شدن آتش در ابر ؛ و مىگويى : رعد عبارت است از صوت حادث در ابر به خاطر خاموش شدن آتش در آن . بنابراين آنچه مبدأ برهان بود آخر حدّ و آنچه نتيجهى برهان بود مبدأ حدّ واقع مىشود . و محدودى كه محمول آخر بود موضوع اين امور واقع مىگردد . و نظير اين حدّ ، تعريف غضب است كه غضب عبارت از شهوت انتقام است و نظير كمال اين حدّ ، به جوش آمدن خون قلب است كه نتيجهى برهان است . بنابراين هرگاه خواستى حدّ تشكيل دهى جوشش خون قلب را مقدّم مىدارى و بعد علّت را كه شهوت انتقام است بعد از آن قرار مىدهى . و هرگاه خواستى برهان تشكيل دهى مىگويى : فلانى شهوت انتقام دارد ، و هركسى شهوت انتقام داشته باشد خون قلبش به جوش مىآيد ؛ كه شهوت انتقام را مقدّم و جوشش خون قلب را مؤخّر مىدارى . و جنس 624 دائما همراه حدّى است كه نتيجهى برهان است .
( 714 ) و قد ظن قوم أن الحد الذى هو نتيجة البرهان يكون لا محالة من المادة ، و الذى هو مبدأ البرهان يكون من الصورة ، و حسبوا أن توسط الأرض الذى هو المبدأ الفاعل للكسوف هو علة صورية للكسوف ، و أن انمحاق الضوء علة مادية ، و كانها من جهة مادة الكسوف ، و ليس كذلك . بل تكون العلل المتوسطة و مبادئ البرهان من كل نوع .
( 714 ) عدّهاى گمان كردهاند حدّى كه نتيجهى برهان است ناچار از مادّه ، و حدّى كه مبدأ برهان است از صورت است ، و گمان كردهاند كه در وسط قرار گرفتن زمين كه مبدأ فاعلى كسوف است همان علّت صورى كسوف است ، و محو شدن نور ماه علّت مادّى است ، و گويى محو شدن نور ماه از جهتى مادّهى كسوف است ؛ و حال آنكه چنين نيست . بلكه علّتهاى متوسّط و مبادى برهان از هر نوعى مىتواند باشد .
( 715 ) و المعلم الأول يجعل الحدّ التام المجتمع من الحدّ الذى هو مبدأ البرهان و الحد الذى هو نتيجة البرهان قسما من الأقسام ، و يترك الحد الذى هو مبدأ البرهان اقتصارا على فهم المتعلم ، و هو بالحقيقة قسم خارج مما ذكر ، و هو الرّابع فى الحقيقة بعد
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 437
مساهمون: أبو علي سينا
ص٤٣٧