وقتى معلوم شد كه چيزى موجود است ، سؤال مىشود كه حقيقت اين شىء موجود چيست ؟
بنابراين معلوم مىشود كه مطلب « ما » ئى كه بهحسب ذات است 523 بعد از مطلب « هل » 524 و تابع آن است ، لكن گاهى مطلب « ما » بهحسب اسم بر آن سبقت مىگيرد . 525 هرگاه پاسخ مطلب « ما » بهحسب اسم ، و سپس پاسخ مطلب « هل » داده شود ، در عين حال مقتضاى مطلب « ما » بهحسب ذات براى ما روشن مىشود . 526 همچنين مطلب « ما » به وجهى تابع مطلب « هل مركب » است ، 527 تا اينكه به اين صورت درآيد كه گويى پرسيده مىشود كه حد اكبر يا حد اوسط چيست ؟ و اين بدين خاطر است كه در هر علمى واجب است كه هليت و ماهيت موضوع مطلب « هل مركب » اولا داده شده باشد ، سپس عوارض ذاتى آن با « هل » مركب طلب شود . و هرگاه وجود عارض براى موضوع يا عدم وجود آن نسبت به آن موضوع ، با « هل مركب » سؤال شود ، سزاوار است كه اين پرسش ، اثبات محمول عارض با « هل بسيط » را ، نسبت به خودش ، اقتضا كند . 528 زيرا براهين فقط از اعراض ذاتى موضوعات بحث مىكند و اين اعراض جز در اين موضوعات و اجناس اين موضوعات يافت نمىشود . اگر اين اعراض در موضوع و اجناس آنها وجودى نداشته باشند ، از جملهى ممتنعات محسوب مىشوند . و هرگاه ثابت شود كه اين اعراض در يكى از موضوعات و اجناس آنها وجود دارند ، از جملهى موجودات محسوب خواهند شد . و در اين صورت بحث از هليت آنها براى موضوع عبارت خواهد بود از بحث هليت مطلق آنها : 529 مانند بحث از هليت مثلث متساوى الاضلاع براى مثلثى كه بر روى خطى ساخته شود كه دو طرف آن مركز دو دايره بوده و توسط خطوطى كه دايرهها را قطع كند به هم وصل شده باشند ، كه همان بحث از هليت فى نفسهى آن مثلث خواهد بود . از اينجا معلوم مىشود كه چنين چيزى امكان وجود دارد . و هرگاه هليت چيزى ثابت شود ، آن چيز مستحق خواهد بود كه از ماهيتاش بهحسب ذات سؤال شود . و قبل از اثبات هليت يك چيز ، طلب و پاسخ دادن به آن امكان ندارد مگر بهحسب اسم ، نه برحسب ذات . 530 و ما اين مطالب را در گذشته مورد بحث قرار دادهايم . 531
( 620 ) فوقت وضوح بحث الما بحسب الذات لهذه العوارض هو هذا الوقت ، و إن كان لا مانع من أن يكون ما قد أفيد فى جواب ما بحسب الاسم قبل الاشتغال بالهل كافيا ابتداء طلب ما بحسب الذات : فإنه يتّضح ، حينئذ مع إيضاح الهلية .
( 620 ) بنابراين زمان روشن شدن بحث از « ما بهحسب ذات » براى اين عوارض ، چنين زمانى است ، هرچند مانعى نيست كه آنچه در جواب « ما بهحسب اسم » قبل از اشتغال به « هل »
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 385
مساهمون: أبو علي سينا
ص٣٨٥