نمىشود ، چنانچه قبلا اين مطلب را براى تو توضيح دادهايم . بنابراين سلب زمانى شناخته مىشود كه ايجاب شناخته شود ، زيرا تا چيزى شناخته نشود كه چيست ، شناخته نمىشود كه چه نيست . پس برهانى كه مبدأ موجبه را استعمال مىكند و نتيجهى موجبه مىدهد افضل و اشرف است .
( 568 ) و البرهان المستقيم أفضل من الخلف .
( 568 ) و برهان مستقيم از برهان خلف افضل است . 476
( 569 ) و ليكن المستقيم هكذا : كل ج ب ، و لا شىء من ب ا ، ينتج لأنه لا شىء من ج ا . و ليكن الخلف هكذا : إن كان قولنا لا شىء من ج ا با طلا ، فليكن بعض ج ا ، و كان لا شىء من ب ا - و هو مسلم - ينتج أنه ليس كل ج ب . هذا خلف إذا كان كل ج ب . ثم إنما أوجب هذا الخلف وضعنا بعض ج ا . فهو محال : فنقيضه - و هو قولنا لا شىء من ج ا هو حق . ففى المستقيم إنما أوجب المطلوب صدق قولنا كل ج ب الموضوع بجنب قولنا لا شىء من ب ا إيجابا بذاته . و فى الخلف إنما أوجب النتيجة كذب قولنا بعض ج ا مع صدق قول آخر شرطى انتقل به من كذب النتيجة إلى صدق ضدها كما بان لك فى الفن الذى قبل هذا . و الذى يوجب به صدقه وحده و بذاته صدق النتيجة بلا قياس آخر ، أفضل من الذى يوجب بكذبه صدق النتيجة لا بذاته و لا وحده ، بل بقياس آخر ينضم إليه .
( 569 ) فرض مىكنيم كه برهان مستقيم چنين باشد : هر « ج » « ب » است ، و هيچ « ب » « الف » نيست ، نتيجه مىدهد كه هيچ « ج » « الف » نيست . و فرض مىكنيم كه برهان خلف چنين باشد : اگر اين سخن كه هيچ « ج » « الف » نيست باطل باشد ، سپس چنين باشد كه بعضى « ج » « الف » است ، و هيچ « ب » « الف » نيست - و اين مسلّم است - نتيجه مىدهد كه هر « ج » « ب » نيست . و اين خلف است هرگاه هر « ج » « ب » باشد . آنچه كه باعث اين خلف شد عبارت است از اين قضيه كه بعضى « ج » « الف » است . و اين محال است : پس نقيض آن - كه عبارت است از هيچ « ج » « ا » نيست - حق است . در برهان مستقيم صدق اين سخن كه هر « ج » « ب » است به همراه اين سخن كه هيچ « ب » « الف » نيست ، ذاتا نتيجه را ايجاب مىكند . و در برهان خلف نتيجه از كذب اين سخن كه بعضى « ج » « الف » است به همراه صدق سخن شرطى ديگرى كه با آن از كذب نتيجه به صدق ضدّ آن منتقل شويم بدست مىآيد ، همانطور كه در فن قبلى روشن
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 356
مساهمون: أبو علي سينا
ص٣٥٦