متنافى بوده و چيزى در يكى از آنها يافت نخواهد شد كه در ديگرى يافت شود . و در اين صورت امكان دارد كه محمول يكى از آن دو حدّ را حدّ اوسط قرار داده و هريك از آن دو را كه بخواهيد از طريق يك قياس از ديگرى سلب كنيد . 361
( 434 ) فإن كان المحمول الموجب إنما هو فى جانب أحد الحدين فقط ، كان ذلك بقياس واحد لا غير ، مثل إن كان كل ا ج و لا شىء من ب ج : أو كان كل ب ج و لا شىء من ا ج .
( 434 ) پس اگر محمول ايجابى فقط در يكى از دو حد باشد ، در اين صورت فقط يك قياس لازم است : مانند : هر « الف » « ج » است و هيچ « ب » « ج » نيست : يا هر « ب » « ج » است و هيچ « الف » « ج » نيست . 362
( 435 ) و إن كان المحمول الموجب قد وجد فى جانب كل واحد من الحدين ، كان بقياسين . مثلا إن كان ا ، ح ، د طبقة متساوية ، و ط تحمل عليها و تساويها ؛ و ب ، ه ، ز طبقة مساوية ، ج يحمل عليها و يساويها ؛ و معلوم أن شيئا من هذه الطبقة لا يحمل على شىء من تلك الطبقة . فإن قيل : كل ا ط و لا شىء من ب ط ، كان قياس . و إن قيل كل ب ج و لا شىء من ا ج كان قياس ، و هما قياسان . و كذلك الحال إن لم يكن إلا او يحمل عليه ط فقط أو ب و يحمل عليه ج فقط . لكن العادة فى التمثيل جرت بذلك .
( 435 ) و اگر محمول ايجابى در هريك از دو حدّ وجود داشته باشد دو قياس لازم است . مثلا :
اگر « الف » ، « ح » و « د » يك طبقهى مساوى باشد و « ط » بر آنها حمل شود و با مجموع آنها مساوى باشد ؛ « ب » ، « ز » و « ه » طبقهى مساوى ديگرى باشد و « ج » بر آنها بهطور مساوى حمل شود ؛ و بدانيم كه چيزى از اين طبقه بر چيزى از آن طبقه حمل نمىشود ؛ پس اگر گفته شود : هر « الف » « ط » است و هيچ « ب » « ط » نيست ، يك قياس تشكيل مىشود . و اگر گفته شود هر « ب » « ج » است و هيچ « الف » « ج » نيست ، دو قياس تشكيل مىشود . 363 و همينطور است اگر فقط « الف » باشد و « ط » بر آن حمل گردد و يا فقط « ب » باشد و « ج » بر آن حمل شود . لكن عادت در تمثيل بر اين صورت جريان دارد .
( 436 ) فإذا كان على أحد الحدين محمول خاص كان السلب بانقطاع . فيجب أنه إذا كان ليس على أحد الحدين محمول خاص ، و أحدهما مسلوب عن الآخر ، أن يكون ذلك سلبا
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 297
مساهمون: أبو علي سينا
ص٢٩٧