علت بعيد داده نشده باشد ؛ بلكه در يكى از آن دو قياس اصلا علتى داده نشده باشد : زيرا گاهى ممكن است كه آنچه كه علت نيست بر حد ديگر مقدمه قابل انعكاس باشد ، اعم از اينكه آنچه كه علت نيست ، معلول حد ديگر باشد ، مانند چشمك زدن ستاره كه معلول دور بودن آن است ، و اين چشمك زدن بر علت - كه دور بودن است - قابل انعكاس است ؛ 321 و مانند زياد شدن نور ماه كه معلول كرويّت آن است و اين زياد شدن نور ماه بر علت آن - كه كرويت است - قابل انعكاس است ؛ يا اينكه آنچه كه علت نيست ، نه علت حد ديگر باشد و نه معلول حد ديگر باشد . مانند دلالت وجود هاله بر ريزش باران از ابرى كه هاله دارد . 322 بنابراين هرگاه انعكاس معلول و يا انعكاس علامت امكان داشته باشد - هرچند اين امر الزامى نيست ، زيرا كه چهبسا معلول منعكس نباشد بلكه اعم باشد ، مانند روشن بودن اتاق به سبب روشن بودن چراغ ، يا اخص باشد مانند دود نسبت به آتش ، 323 و همينطور است علامت ، 324 همانطور كه دانستهاى - در اين صورت ممكن است علت از طريق معلول و صاحب علامت از طريق علامت ، يا برعكس ، تبيين شود . در چنين صورتى امر قياس بر آنچه كه اعرف است توقف دارد .
اگر نسبت معلول يا علامت به حد اصغر ، اعرف باشد ، اولويت دارد كه حد اوسط و علت ، حد اكبر قرار داده شود ؛ و اين صورت يكى از دو صورت برهان است . مانند : ستارگان متحرك نورانى بوده و چشمك نمىزنند ، و هرآنچه نورانى بوده و چشمك نمىزند نزديك است ، بنابراين ستارگان متحرك نزديكند . و نيز : ستارگان ثابت نورانى بوده و چشمك مىزنند ، و هرآنچه نورانى بوده و چشمك مىزند دور است ، بنابراين ستارگان ثابت دور هستند . و نيز : نور ماه چنين و چنان زياد مىشود ، و هرآنچه نوراش چنين و چنان زياد شود كروى است ، بنابراين ماه كروى است . در اين مثالها حد اوسط معلول حد اكبر است .
( 409 ) فهذه أمثلة الضرب الثانى من برهان إن . و لو أن هذه الحدود الكبرى كانت أعرف من هذه الحدود الوسطى ، و كان القرب و البعد للمتحيرة و الثابتة أعرف من اللمع و لا اللمع ، و الكرية أعرف للقمر من هيئة قبول الضوء ، لكان يمكن أن تجعل هذه العلل حدودا وسطى ؛ فيقال إن الكواكب المتحيرة قريبة الضوء ، و كل قريب الضوء فإنه لا يلمع ؛ أو يقال إن القمر كرى ، و كل كرى فإنه يقبل الضوء هكذا ، فكان هذا برهان لم . على أنه يجوز أن يعلم أولا الإن بالمعلول ثم يقلب فيعلم اللم بالعلة فلا يكون دورا : لأن البيان الأول لم يطلب فيه لم ألبتة ؛ و أما البيان الثانى فلم يطلب فيه إن ألبتة . فيكون هذا قريبا من المصادرة على المطلوب و ليس مصادرة على المطلوب .
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 280
مساهمون: أبو علي سينا
ص٢٨٠