المسألة المنظرية : إما أن تكون منظرية خاصة تبين فيها ، و إما أن تكون هندسية ، و هى مبدأ لعلم المناظر فإن مبادئه من الهندسة ، فتكون مسائل هندسية هى مبادئ مناظرية ، و من وجه مسائل هندسية . و أما أنه كيف يكون ذلك حتى تكون مطالب هندسية هى أيضا مبادى هندسية ، فذلك بوجهين مختلفين . أما المبادئ فإنها مسائل هندسية لأنها فى نفسها مسائل ، و هى هندسية لأنها نافعة فى الهندسة ، فتكون المسائل النافعة فى الهندسة مسائل هندسية . و أما المطالب فهى مسائل هندسية بمعنى أنها مسائل هى من الهندسة .
( 380 ) مسألهى امتحانى از يك وجه ، علمى است و از وجه ديگر ، علمى نيست : از اين جهت كه مبادى آن مناسب است علمى است ، و از اين جهت كه هدف از آن اثبات يك علم نيست غير علمى است ؛ بنابراين هرگاه چنين سؤالى مطرح شود ، اين سؤال يك سؤال علمى برهانى مطلق نخواهد بود و مسائل علمى مطلق محدود است . هر سؤال ، هندسى يا طبّى يا حسابى يا مربوط به علمى از علوم ديگر نيست ، بلكه مثلا مسائل هندسه عبارت است از آنچه كه يا از مقدمهاى حاصل شود كه از طريق هندسى بيان شده و از طريق آن مسالهى ديگرى كه از مبدأ خاص به مطلوب حاصل شده تبيين شود ، و يا از مبدأ عام مسائل هندسه كه مختص به هندسه است حاصل شود ، كه با آن مطالب هندسى تبيين شدهاند امّا خود آن در هندسه تبيين نشود . و همينطور است در مورد مسالهى علم مناظر : يا مسائل آن اختصاص به علم مناظر دارند و در آن تبيين مىشوند ، و يا اينكه هندسى هستند و مبدأ علم مناظر به شمار مىروند ، زيرا مبادى علم مناظر از علم هندسه اخذ مىشود ، پس اينها مسائلى هندسى هستند كه مبادى علم مناظراند و از جهتى مسائل هندسى هستند . اما اينكه چگونه امكان دارد مطالب هندسى ، مبادى هندسى باشند ، بر دو وجه مىتوان پاسخ داد : اما مبادى ، مسائل هندسى هستند زيرا خودبهخود مسائلاند ، و اينكه هندسىاند به خاطر اينكه در هندسه سودمند هستند ، بنابراين مسائل سودمند در هندسه مسائل هندسى مىباشند . اما مطالب ، مسائل هندسى هستند به اين معنى كه مسائلى از هندسهاند . 304
( 381 ) و قد فهم هذا الموضع من التعليم الأول على وجه آخر ، و هو أن تكون المسألة من وجه هندسية على أنها مبدأ مثلا للمناظر . فهى من المناظر و ليست مناظرية بل هندسية . و تكون المسألة من وجه آخر هندسية إذا كانت هندسية صرفة غير مضافة إلى علم آخر .
( 381 ) اين فقره از تعليم اول 305 گاه بد فهميده شده است ، و آن اينكه مسأله از وجهى
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 263
مساهمون: أبو علي سينا
ص٢٦٣