يخاطب بالأوائل فلا يفطن لها لنقص فى العبارة أو فى ذهنه فيحتال فى تقريرها له . و منه أصناف أخر ، و ليس شىء منها بذهنى أو فكرى . و الذهنى و الفكرى هو الذى يكتسب بقول مسموع أو معقول من شأنه أن يوقع اعتقادا أو رأيا لم يكن ، أو يوقع تصورا مّا لم يكن . و هذا التعليم و التعلم الذهنى قد يكون بين إنسانين و قد يكون بين إنسان واحد مع نفسه من جهتين . فيكون من جهة ما يحدس الحد الأوسط فى القياس مثلا - معلّما ، و من جهة ما يستفيد النتيجة من القياس - متعلّما . و التعليم و التعلم بالذات واحد و بالاعتبار اثنان .
فإن شيئا واحدا - و هو انسياق مّا إلى اكتساب مجهول بمعلوم - يسمى بالقياس إلى الذى يحصل فيه - تعلما ، و بالقياس إلى الذى يحصل عنه ، و هو العلة الفاعلة - تعليما . مثل التحريك و التحرك .
فصل سوّم در اينكه هر تعليم و تعلّم ذهنى مسبوق به يك علم است 14
( 16 ) تعليم و تعلّم انواعى دارد ؛ نوعى از آن تعليم و تعلّم صناعى است ، مانند تعليم نجارى و رنگرزى كه از طريق تمرين اعمال مربوط به آنها حاصل مىشود . نوعى ديگر ، تعليم و تعلّم تلقينى است ، مانند تلقين شعر يا تلقين زبانى خاصّ ، كه از طريق تمرين الفاظ و كسب ملكهى آن حاصل مىشود ؛ و ديگر تعليم و تعلّم تأديبى است كه از طريق مشورت با متعلّم حاصل مىشود ؛ و ديگر تعليم و تعلّم تقليدى است و آن عبارت از اين است كه آدمى با اعتقاد به يك رأيى خاص انس داشته باشد ، و اين نوع از تعليم و تعلّم از جهت اعتماد بر معلّم حاصل مىگردد ؛ و ديگر تعليم و تعلّم تنبيهى است ، مانند اينكه كسى بداند آهنربا آهن را جذب مىكند امّا در زمانى خاصّ از آن غفلت داشته باشد به نحوى كه از جذب آهن توسط آهنربا تعجّب كند ، و چون گفته شود كه اين آهنربا است كه آهن را جذب مىكند متنّبه شده و تعجّب او بر طرف شود ؛ يا مانند كسى كه يكى از بديهيات بر او عرضه شود ، امّا او به خاطر نقص عبارت يا به خاطر عدم توانايى ذهن خويش آن را درك نكند ، پس با بيان مطلب بر وى چارهجويى شود . تعليم و تعلّم انواع ديگرى نيز دارد كه البته هيچ يك از اين انواع در واقع تعليم و تعلّم ذهنى يا فكرى نيست .
تعليم و تعلّم ذهنى و فكرى عبارت است از آنچه كه از طريق سخنى مسموع يا معقول كه موجب پيدايش عقيده و رأى يا تصوّرى گردد كه قبلا نبوده است ، كسب شود . اين نوع تعليم و تعلّم