آنچه كه با مبدأ بيان مىشود خود ، مبدأ خواهد بود ، و علم به آن از علمى كه گفته مىشود آن مبدأ اين است سزاوارتر خواهد بود . بنابراين بعضى از مبادى علوم خودبهخود بيّن هستند ، و بعضى ديگر محتاج اثباتاند . و هر دو قسم ، محال است در علومى اثبات شوند كه مبادى اول دارند .
( 352 ) أما البينات بأنفسها ، فلا يمكن بيانها فى ذلك العلم و لا فى علم آخر . و أما ما ليس بينا بنفسه فإنما يمكن بيانه فى علم آخر ، و خصوصا فى علم أعلى . و مبادئ العلم الأعم الذى سائر العلوم تحته جلّها بينة بنفسها ، و بعضها مأخوذة من علوم جزئية تحتها على ما قلنا ، و ذلك قليل .
( 352 ) مبادىاى كه خودبهخود بيّن هستند امكان ندارد كه در آن علم با علم ديگرى اثبات شوند . امّا آن دسته از مبادى كه خودبهخود بيّن نيستند ممكن است در علم ديگرى - و بهويژه در علم اعلى - اثبات شوند . و مبادى علم اعلى ، كه علوم ديگر تحت آن قرار دارند - اكثرشان خودبهخود بين هستند و بعضى از آنها از علوم جزئى كه تحت آن علم اعلى واقعاند ، به وجهى كه قبلا گفتيم اخذ مىشوند و تعداد اين نوع مبادى ناچيز است .
( 353 ) و أما موضوع الصناعة فقد يجب أن يصدّق به و أن يتصور جميعا ؛ فما كان منه ظاهر الوجود خفى الحدّ مثل الجسم الطبيعى لم يوضع وجوده فى العلم ، بل اشتغل بأن يوضع حده فقط . و ما كان خفى الوجود و الحد معا مثل العدد و الواحد و النقطة ، فإنهم يضعون وجوده أيضا . و وضع وجوده هو من جملة مبادئ الصناعة التى تسمى أصولا موضوعة ، لأنه مقدمة مشكوك فيها ، مبنى عليها الصناعة . و إن كانت ظاهرة الأمرين جميعا كان تكلف وضع الأمرين فضلا .
( 353 ) امّا موضوع علم ، گاهى هم به تصديق ، و هم به تصوّر احتياج دارد ؛ و آنچه وجودش ظاهر است امّا حدش پنهان است ، مانند جسم طبيعى ، 293 وجودش در علم وضع نمىشود ، بلكه فقط حد آن وضع مىگردد . و آنچه كه وجود و حدّ آن ، هر دو پنهان است مانند عدد و واحد و نقطه ، بايد علاوه بر وضع حد ، وجودش نيز وضع گردد ، و وضع وجود آن از جملهى آن مبادى علم است كه اصول موضوع ناميده مىشوند زيرا كه آن مقدمهاى است مورد ترديد كه علم بر آن بنا مىشود . و اگر وجود و حد موضوع يك علم ، هر دو ، واضح باشند ، در
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 247
مساهمون: أبو علي سينا
ص٢٤٧