مثلث 282 ذاتى است اخذ كنيم : و به طور كلى از امورى كه ذاتى موضوعى باشد كه مثلث از عوارض ذاتى آن است . اگر حد اوسط از جنس ديگرى باشد ، لازم است از جنس اعلى باشد و از آن به آنچه تحت آن است منتقل شود ، همانطور كه در مورد هندسه و مناظر ، و حساب و موسيقى بيان كرديم . و علت اين امر مشاركت [ دو علم ] در موضوع است همانطور كه قبلا گفته شد . در اين صورت علم اسفل برهان انّ و علم اعلى برهان لمّ توليد مىكند . زيرا مقدمات در علم اسفل به عنوان اصول موضوعه و مصادراتى كه از طريق علّتهايشان معلوم نشدهاند مسلّم اخذ مىشوند ، و روشن است كه تا از مقدمات يقين حاصل نشود ، نمىتوان در حقيقت از نتايج يقينى حاصل كرد . و يقين صرفا با مقدمات علم اعلى حاصل مىشود . زيرا حد اوسط در علم اعلى ذاتى است . پس در علم اعلى به علل و اسباب ذاتى دست مىيابيم . و اگر كسى اين برهان را از علم اعلى به علم اسفل منتقل كند ، در واقع آنچه را جزو علم اسفل نيست در آن داخل كرده است . 283
( 328 ) و قد ظن قوم أن المراد فى ذلك أن العلم الأعلى يعطى اللم فى المسألة بعينها التى يعطى العلم الأسفل فيها الإنّ ، و هذا غير سديد : لأنه على هذا التأويل يجب أن تجعل المسألة فيهما واحدة بعينها ، فيكون العلم الأسفل مشاركا للعلم الأعلى فى المسائل ، و يكون لا محالة مشاركا فى الأمور الذاتية للموضوع فى المسألة ، فيكون مشاركا فى الأوسط ، فيكون صالحا لأن يبرهن فى كل واحد منهما بما يبرهن به فى الآخر ، و لا يفترقان بأن هذا يعطى الان و ذلك يعطى اللم بل يجب أن يعلم أن الأعلى إنما يعطى اللم على الوجه الذى قلناه ، أو على وجه بيناه حيث تكلمنا فى حال الموسيقى و المناظر ، لا على الوجه الذى قيل . و بالحقيقة فإن الوجه الذى قيل فى الموسيقى و المناظر فهو رخصة تدعو إليه الضرورة و قصور الإنسان عن إعداد ما يحتاج إليه قبل وقته لنفسه فضلا عن غيره ممن ينظر نظرا فى أمر يحتاج إلى عدة .
( 328 ) بعضى گمان كردهاند كه علم اعلى لميّت مسأله را اعطا مىكند و علم اسفل انيّت همان مسئله را اعطا مىكند ، امّا اين گمان درست نيست : زيرا بنابراين تأويل لازم است كه در هر دو علم يك مسئلهى واحد وضع شود ، پس بايد علم اسفل و علم اعلى مسئله مشترك داشته باشند ، نيز بايد ناچار در امور ذاتى موضوع مسأله نيز مشترك باشند ، و در اين صورت بايد در حد اوسط نيز اشتراك داشته باشند ، بنابراين بايد صحيح باشد كه در هريك از اين دو علم برهان ، بر وجهى كه در ديگرى اقامه مىشود اقامه گردد ، 284 و از اين جهت فرق نكنند كه يكى انّ را
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 235
مساهمون: أبو علي سينا
ص٢٣٥