كل مقدمة محسوسة أو مجربة أو أولية فإنها مشهورة و فى حكمها . و لا ينعكس . و كل استقراء حقيقى فهو أيضا استقراء بحسب الظاهر ، و لا ينعكس . و ليس كل ما أورد فى الجدل فهو شىء بعيد عن البرهان ، بل كثير من المواد البرهانية مذكورة فى الجدل ، لكنها لم تؤخذ من حيث هى صادقة بوسط أو بلا وسط ، بل من حيث هى مشهورة . و لو أخذت من حيث هى صادقة لم يرض بمشهورات غير صادقة . فالمادة الجدلية الأولى أعم من المادة البرهانى الأولى . نعم سيتشعب البرهان إلى مواد لا تكون مشهورة ، و لكن ليست تلك المواد بالمواد الأولى للبرهان . و مع ذلك فإن النسبة التى تكون بين تلك المواد البرهانية لا يدفع الجدل استعمالها ، بل إنما لا يستعملها لأنه ليس له الى معرفتها سبيل . و أما النسبة التى بين تلك الحدود فتستعمل فى الجدل ، لكن الحدود أنفسها ربما دقّت عن الجدل . و فى المنطق لا يعطى الحدود إنما يعطى النّسب التى بين الحدود . فإذن نسب المواد الثوانى مما يعطى أيضا فى تعليم صناعة الجدل بحسب المنطق .
( 9 ) لكن بعضى اعتقاد دارند كه بهتر است فنى كه « جدل » را مىآموزد بر اين فن [ برهان ] مقدّم باشد ، و اين سخن با انكار و مخالفت شديد [ ديگران ] روبرو شده است ، و صاحب چنين رأيى مستحّق چنين انكار و مخالفت نيست ، زيرا كسى كه براى به تأخير انداختن فن برهان وقت كافى داشته باشد و اجل [ در اين كار ] برايش مهلت دهد ، و چنين كند ، اين طريق از جهتى بهتر خواهد بود ؛ هرچند مقدّم داشتن برهان از جهت ديگرى ارجحيت دارد . مقدّم داشتن برهان از جهت حسن اختيار و ترس از روزگار رواست ، و مقدّم داشتن جدل از جهت رعايت تدريج در تعليم مناسب است : زيرا مدار جدل بر قياس و استقراء استوار است ، و هريك از اين دو ممكن است برهانى و غير برهانى باشد . و اوّلين قياسهاى برهانى يا از مقدّمات محسوس و مجرّب و اوّلى تأليف مىيابد ، يا از يك قياس بديهى نتيجه مىشود ، چنانكه به زودى بر آن واقف خواهى شد . و استقرائات برهانى استقرائاتى هستند كه تمام افراد را استيفاء كنند . امّا قياس جدلى از مقدّمات مشهور حاصل مىشود و استقراء جدلى يا به حسب ظاهر و يا به حسب ادعاى [ طرف مجادله ] تامّ محسوب مىشود . و هر مقدمهى محسوس و تجربى و اوّلى ، مشهور بوده و در حكم مشهور است ؛ امّا نه برعكس . و هر استقراء تام و حقيقى ، به حسب ظاهر هم استقراء محسوب مىشود و نه برعكس . و اينطور نيست كه هر آنچه در جدل وارد شود امرى غير برهانى باشد ، بلكه بسيارى از مواد برهانى در جدل مورد استفاده است ، لكن [ اين موادّ ] در جدل از حيث صادق بودنشان ، خواه صدق با واسطه ، خواه صدق بىواسطه ، اخذ نمىشوند بلكه از حيث مشهوريت استعمال مىشوند . و اگر [ اين موادّ ] صرفا از حيث صادق بودنشان اخذ مىشدند ،
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 22
مساهمون: أبو علي سينا
ص٢٢