حال الحساب من الموسيقى .
( 295 ) و اين اشتراك يا در مرتبهاى واحد حاصل مىشود ، مانند اشتراك هندسه و عدد در مبداء مذكور ، و يا اينكه مبداء مشترك اوّلا براى يكى از اين علوم مبداء است و سپس براى علم ديگر ، مانند هندسه و نورشناسى و مانند حساب و موسيقى ، كه در مبادى مذكور مشترك هستند . لكن موضوع هندسه از موضوع نورشناسى اعم است . بنابراين ، اين مبداء در مرتبهى اوّل براى هندسه و در مرتبهى دوّم براى نورشناسى مبدأ محسوب مىشود ، و همينطور در مورد حساب و موسيقى نيز چنين است .
( 296 ) و إما أن يكون ما هو مبدأ فى علم مسألة فى علم آخر و هذا على وجهين : إما أن يكون العلمان مختلفى الموضوعين بالعموم و الخصوص فيبين شىء فى علم أعلى و يؤخذ مبدأ فى علم أسفل ، و هذا يكون مبدأ حقيقيا . أو يبين شىء فى علم أسفل و يؤخذ مبدأ للعلم الأعلى ، و هذا يكون مبدأ بالقياس إلينا . و إما أن يكون العلمان غير مختلفين فى العموم و الخصوص ، بل هما مثل الحساب و الهندسة ، فتجعل مسائل أحدهما مبادئ لمسائل الآخر : فإن كثيرا من مبادئ المقالة العاشرة من « كتاب الاسطقسات » عددية قد تبرهن عليها قبل فى المقالات العددية . و هذا لا يمكن إذا لم يكن بين العلمين شركة فى موضوع أو فى جنس موضوع .
( 296 ) و يا اينكه آنچه كه براى يك علم مبداء است در علم ديگر مسئله است و اين بر دو وجه است : ( 1 ) يا اين است كه موضوعات دو علم از نظر عموم و خصوص مختلفاند ، و چيزى كه در علم اعلى اثبات مىشود ، در علم اسفل به عنوان مبداء اخذ مىشود ، چنين چيزى مبداء حقيقى خواهد بود ؛ و يا اينكه چيزى در علم اسفل اثبات مىشود و در علم اعلى به عنوان مبداء اخذ مىشود ، چنين چيزى صرفا نسبت به ما مبدأ خواهد بود . 263 و يا اين است كه موضوعات دو علم از نظر عموم و خصوص اختلاف ندارند ، بلكه رابطهى آنها ، مثل رابطهى حساب و هندسه است ، كه در اين صورت مسائل يكى از دو علم مبادى علم ديگر قرار داده مىشود : و بسيارى از مبادى مقالهى دهم « كتاب اصول » مربوط به عدد [ - علم حساب ] است كه قبلا در مقالات مربوط به عدد اثبات شدهاند ، و اين شق اگر دو علم در موضوع و يا در جنس موضوع اشتراك نداشته باشند ، امكان ندارد .
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 217
مساهمون: أبو علي سينا
ص٢١٧