اگر طبيعت خورشيد بر غير اين خورشيد صادق باشد ، برهان مزبور دربارهى آن خورشيد اقامه نشده باشد ، بلكه برهان در مورد مجرد طبيعت خورشيد بدون اعتبار خصوصيت يا عموميت آن اقامه مىشود . پس وقتى در مورد خورشيد برهان اقامه مىكنيم يا حكمى صادر مىكنيم ، اگر اين طبيعت بر هزار خورشيد شخصى نيز صادق باشد ، اين حكم و برهان بر تمام آنها ناظر خواهد بود .
( 231 ) و الطبيعة الكلية يقال لها كلية بوجوه ثلاثة . فيقال « كلية » من جهة ما هى فى الوجود مقولة بالفعل على كثيرين ، و ليس الأحكام العقلية تقال عن الكليات من جهة ما هى كلية بهذا الشرط . و يقال « كلية » من جهة ما هى محتملة لأن تقال فى الوجود على كثيرين ، و إن اتفق أن قيلت فى الحال على واحد مثل بيت مسبّع ، و كما يحكى من أمر طائر يقال له ققنس حتى يقال إنه يكون فى العالم واحدا فإذا بطل حدث من جيفته أو رماد جيفته مثله آخر . و يقال « كلية » لما ليس له فى الوجود بالفعل عموم و لا أيضا له فى الوجود إمكان عموم ، و لكن لأن مجرد تصور العقل له لا يمنع أن يكون فيه شركة ، و إن منع وجود الشركة فيه أمر و معنى آخر ينضم اليه و يدل على أنه لا يوجد إلا واحدا أبدا . و أما نفس الطبيعة فلا يكون تصورها و تصور أنها واحدة بالعدد شيئا واحدا ، بل تصورها شىء غير مانع وحده عن أن تقال فى العقل على كثيرين . و لكن معنى آخر وراء تصوره هو الذى يمنع العقل عن تجويز ذلك .
( 231 ) بر طبيعت كلّى بر سه وجه كلّى گفته مىشود . گاهى از آن جهت « كلّى » گفته مىشود كه [ طبيعت كلّى ] از نظر وجود بالفعل بر كثيرين صادق است ، احكام عقلى را از جهت اين شرط كلّى نمىگويند . و گاهى از اين جهت « كلّى » گفته مىشود كه [ طبيعت كلّى ] احتمال دارد از نظر وجود بر كثيرين صادق باشد ، هرچند فعلا در اينكه فقط يك فرد دارد اتفاق نظر باشد ، مانند خانهى هفت گوشه ، و مانند آنچه در مورد پرندهاى موسوم به ققنوس حكايت مىكنند كه آن در عالم فقط يك فرد دارد ، و هرگاه اين فرد از بين رود از جسد يا از خاك جسد آن فرد ديگرى حادث مىشود . و گاهى « كلّى » بر چيزى گفته مىشود كه نه فعلا از نظر وجود عموميت دارد و نه امكان چنين عموميّتى هست ، و لكن صرف تصور عقل دربارهى آن ، شركت را در آن نفى نمىكند ، هرچند امرى ديگر و معنائى ديگر بر آن ضميمه شود و شركت در آن را نفى كرده و بر اين نكته دلالت كند كه از آن جز فردى واحد هرگز يافت نمىشود . اما تصور نفس طبيعت و تصوّر اينكه ، آن وحدت عددى دارد يكسان نيست ، بلكه تصور نفس طبيعت
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 177
مساهمون: أبو علي سينا
ص١٧٧