براى متحرك و ساكن شدن نيازى به حيوان يا انسان شدن ندارد ، اما براى ضاحك شدن نياز دارد كه اوّلا حيوان و بلكه انسان شود .
( 209 ) فقد قلنا فى كيفية أولية كل صنف من الذاتيات .
( 209 ) بنابراين تا اينجا تمام انواع ذاتيات را كه اوّلى هستند بيان كرديم .
( 210 ) و اعلم انه فرق بين أن يقال « مقدمة أولية » و بين أن يقال « مقدمة محمولها أوّلىّ » : لأن المقدمة الأولية هى التى لا تحتاج أن يكون بين موضوعها و محمولها واسطة فى التصديق و أما الذى نحن فيه فكثيرا ما يحتاج إلى وسائط . فالمحمول إنما يكون كليا فى « كتاب البرهان » اذا كان مع كونه مقولا على الكل فى كل زمان ، أوليا . و ما كان من الأعراض الذاتية ليس يختصّ بالنوع الذى وجد له ، فهو ذاتى للنوع بأنّ جنسه يؤخذ فى حده ذلك العارض ؛ و ذاتى للجنس بأنّ نفسه يؤخذ فى حده . و قد تكون أجناس الأعراض الذاتية ذاتية للموضوع . مثل زوج الزوج كما أنه عرض ذاتى و أولى للعدد ، كذلك جنسه و هو الزوج . و قد يكون ذاتيا لا للموضوع و لكن لجنسه ، مثل أن جنس الزوج - و هو المنقسم - ليس عرضا ذاتيا للعدد لأنه يوجد فى المقادير ؛ و لكنه ذاتى لجنس العدد و هو الحكم .
( 210 ) بدان كه فرق است بين « مقدمهى اوّلى » و « مقدمهاى كه محمول آن اوّلى است » :
زيرا مقدمهى اولى عبارت از مقدمهاى است كه بين موضوع و محمول آن به واسطهى در تصديق نياز نباشد ، 202 و امّا آنچه فعلا ما دربارهى آن بحث مىكنيم ، چهبسا به وسائطى نياز دارد . پس محمول فقط زمانى در « كتاب برهان » كلى است كه علاوه بر « مقول بر كلّ » 203 بودن در هر زمانى ، اوّلى نيز باشد . و آنچه از اعراض ذاتى به نوعى كه در آن يافت مىشود مختصّ نباشد ذاتى نوع است زيرا جنس نوع در حد اين عارض اخذ مىشود ، و همينطور ذاتى جنس است زيرا خود اين عارض در حد اين جنس اخذ مىشود . و گاهى اجناس اعراض ذاتى ، ذاتى موضوع است : مانند زوج زوج كه نسبت به عدد هم عرض ذاتى است و هم اوّلى است ؛ چنانچه جنس آن نيز ، كه عبارت از زوج باشد ، چنين است . و گاهى عرض ذاتى ، براى موضوع ذاتى نيست و لكن براى جنس موضوع ذاتى است ، مانند جنس زوج - كه عبارتست از عدد تقسيمپذير كه براى عدد عرض ذاتى نيست زيرا در مقادير هم يافت مىشود ؛ و لكن براى جنس عدد كه همان كم است ذاتى است .
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 165
مساهمون: أبو علي سينا
ص١٦٥