اختصاص دارند ، و ذات شىء يا جنس ذات آن از اين اعراض خالى نيست چه به نحو مطلق ، مثل تساوى زواياى سهگانهى مثلث با دو قائمه و چه به نحو مقابله به اين صورت كه موضوع از آن عرض يا از مقابل آن خالى نباشد ، و مقابل آن يا برحسب تقابل تضاد است و يا برحسب عدم خاص آن 186 ، مثل خط كه يا مستقيم است يا منحنى ، و عدد يا زود ج است و يا فرد ، و قضيهى منطقى كه يا موجبه است يا سالبه .
( 193 ) فإذا اجتمع فى هذه العوارض أن كان الموضوع لا يخلو عنها بأحد الوجهين المذكورين ، و كانت ليست لغير الموضوع أو جنسه ، كانت مناسبة لذاته . فلو كان الموضوع لا يخلو عنها ، و لكن توجد لغيره من أشياء غريبة من ذاته أو جنسه - مثل السواد للغراب - لما كانت ذاتية له بوجه : إذ كانت لا تتعلق بذاته و لا بذات ما يقومه و لا ذات الشىء تتقوم بها . و لو كان الموضوع يخلو عنها لا إلى مقابل مثلها ، بل إلى سلب فقط ، لكان ذات الموضوع لا يقتضيها فى المقارنة و لا فى التقوم بها . فأما إذا كانت من الأمور اللاحقة للموضوع ، التى تقتضيها ذاته ، و اختصت بجنسه و لزمته مطلقا ، أو على التقابل ، صارت تستحقّ أن تسمى أعراضا ذاتية .
( 193 ) پس هرگاه موضوع به يكى از وجه مذكور از اين عوارض خالى نباشد و اين عوارض به غير اين موضوع يا جنس آن ، حاصل نباشد ، اين عوارض مناسب ذات آن موضوع خواهند بود . اگر موضوع خالى از اين عوارض نباشد اما اين عوارض براى غير موضوع و اشياء بيگانه از ذات و جنس موضوع حاصل باشند - مانند سياهى براى كلاغ - در اين صورت به يك لحاظ ذاتى موضوع نخواهند بود : زيرا نه به ذات موضوع و نه به ذات مقوّم موضوع تعلق ندارند و نه ذات موضوع بر آنها قوام دارد . و اگر موضوع از اين عوارض خالى باشد به نحوى كه مقابل آنها را هم نداشته باشد ، بلكه اين عوارض به نحو بسيط از آن سلب شوند ، در اين صورت ذات موضوع مقارنت آنها و قوام بر آنها را اقتضا نمىكند . اما هرگاه امور لاحق بر موضوع ، مقتضاى ذات موضوع بوده و به جنس موضوع اختصاصى داشته باشند و مطلقا يا به نحو تقابل لازمهى ذات موضوع باشند ، در اين صورت استحقاق خواهند يافت كه اعراض ذاتى ناميده شوند . 187
( 194 ) و نقول : إن الأشياء الموجودة فى موضوع موضوع للصناعات - لست أعنى فى موضوع موضوع للمسائل ، أعنى التى وجودها أن تكون فيه - هى التى تعرض لذلك
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 154
مساهمون: أبو علي سينا
ص١٥٤