است » كه از موضوع اعم است ، چگونه در حد موضوع اخذ مىشود ؟ پس چنين نيست كه در حد هر محمول در مقدمات برهانى يا خود موضوع يا آنچه در حد موضوع است اخذ شود ، مگر اينكه كسى چنين بگويد كه محمولهاى مقدمات [ برهانى ] يا در حدود موضوعات خود اخذ مىشوند ، يا موضوع علم در حدود اين محمولها اخذ مىشود ؛ يا به عبارت ديگر ، محمولات مقدمات [ برهانى ] يا در حدود موضوعات خود اخذ مىشوند ، يا موضوعات يا آنچه مقوم موضوعات است تا آنجا كه در قلمرو علم [ مورد بحث ] باشند . در حدود محمولات اخذ مىشوند . و معلم اول چنين رأى داده است ، هرچند به آن تصريح نكرده است . پس هر محمول برهانى يا در حد موضوع اخذ مىشود ، يا موضوع و مقوم آن در حد محصول اخذ مىشود ، يا به صورت مطلق ، مانند سطح براى مثلث ، و يا به صورت تخصيصى كه ضرورتا به خود مىگيرد ، مانند آنكه خط هرگاه « مساوى » بر آن حمل شود ، به صورت « مساوى با يك خط » حمل مىشود كه امرى مخصّص است . و هرگاه « واحد » بر « عالم » حمل شود ، واحد بر آن نه به صورت مطلق بلكه در عالميت حمل مىشود . و اين در هرحال نوعى تخصيص ، اعم از زبانى يا فعلى است . 177
( 180 ) و أما كيفية أخذ ما يقوّم الموضوع فى حد العارض فذلك أن يؤخذ موضوع المعروض له أو جنس المعروض له أو موضوع جنسه . الأول كما يؤخذ العدد فى حد مضروب عدد زوج فى عدد فرد ؛ و المثلث فى حد مساواة مضروب ضلعه فى نفسه لمضروب الآخرين كل فى نفسه : فإن موضوع هذا العارض هو المثلث القائم الزاوية . و لكن يؤخذ فى حده المثلث . و الثانى كما يؤخذ السطح فى حد المثلث القائم الزاوية ، فإنه موضوع جنسه . و الثالث كما يؤخذ العدد فى حد زوج الزوج . فجميع هذه يقال لها أعراض ذاتية .
( 180 ) اما كيفيت اخذ مقوم موضوع در حد عارض 178 به اين صورت است كه موضوع معروض يا جنس معروض يا موضوع جنس معروض 179 در آن اخذ مىشود . مثال نوع اول مانند : عدد كه در تعريف حاصل ضرب عدد زوج در عدد فرد اخذ مىشود ؛ و مثلث در تعريف تساوى حاصل ضرب يك ضلع در خود ، با مجموع حاصل ضرب دو ضلع ديگر در خود ، كه موضوع چنين عارضى مثلث قائم الزاويه است و مثال نوع دو مانند اخذ شدن سطح در حد مثلث قائم الزاويه ، كه سطح موضوع جنس آن است . و مثال نوع سوم مانند اخذ شدن عدد در حد زوج زوج - همهى اين انواع عارض ، عارض ذاتى ناميده مىشود . 180
برهان شفا ( فارسى ) — صفحة 145
مساهمون: أبو علي سينا
ص١٤٥