كه گويند به خدا سوگند ما مشرك نبوديم « 1 » ، و فرموده :
( وَ لا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً
- از خداوند سخنى را پنهان نكنند « 2 » و حال آنكه پنهان كردهاند - بنا بر آيهء فوق - و مىشنوم كه مىفرمايد :
( فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَ لا يَتَساءَلُونَ
- پس ديگر خويشاوندى و نسب بين آنان نماند و كسى از كس ديگر حال نپرسد « 3 » ، و در جاى ديگر فرموده :
( وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ )
« 4 » ، و فرموده :
( أَ إِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ . . . )
تا آنجا كه فرموده :
( طائِعِينَ )
« 5 » ، و در آيهء ديگرى فرموده :
( أَمِ السَّماءُ بَناها )
« 6 » سپس فرموده :
( وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها )
« 7 » [ در آيهء قبل خلقت زمين را پيش از آسمان ، و در اين دو آيه به عكس بيان كرده است ] ، و مىشنوم كه فرمايد :
( كانَ اللَّهُ )
در جايى كه حقش آن است كه بگويد : ( و كان اللّه ) ! ابن عباس گفت : امّا اينكه فرموده :
( ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا وَ اللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ )
« 8 » ، چون آنها روز قيامت را ديدند ، و مشاهده كردند كه خداوند اهل اسلام را مىآمرزد و گناهان را مىبخشد ، ولى شرك را نمىآمرزد ، و گناهى را بزرگ نشمارد كه آن را نيامرزد ، مشركين به اميد اينكه آنان نيز آمرزيده شوند شرك خود را انكار نمايند ، پس گويند : به خداوند پروردگارمان سوگند كه ما مشرك نبوديم ، پس خداوند بر دهانشان مهر مىزند و دستها و پاهايشان سخن مىگويند و آنچه را كه انجام مىدادند گواهى دهند ، پس در آن هنگام است كه كسانى كه كفر ورزيدند و فرستادهء خدا را نافرمانى كردند دوست دارند با خاك زمين يكسان باشند ، و بر خداوند چيزى پنهان نتوانند كرد .
و امّا فرمودهء خداوند :
( فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَ لا يَتَساءَلُونَ )
« 9 » پس هنگامى كه در صور دميده شود آنكه در آسمانها و آنكه در زمين است بىهوش شده و مىميرد ، مگر آنكس كه خدا بخواهد ، پس خويشى و نسبى بين آنان نيست ، و كسى از كس ديگرى حال نپرسد ، سپس بار ديگر در صور دميده مىشود به ناگاه بپاخاسته نگاه مىكنند ، و بر يكديگر روى آورند و از هم پرسش كنند .
و امّا فرمودهء خداوند :
( خَلَقَ الْأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ )
« 10 » پس زمين پيش از آسمان خلق شده ، و آسمان دود بوده پس آن را به صورت هفت آسمان در آورد پس از
هامش
( 1 ) . انعام ، 23
( 2 ) . نساء ، 42
( 3 ) . مؤمنون ، 101
( 4 ) . طور ، 25
( 5 ) . فصلت ، 9 - 11
( 6 ) . نازعات ، 27
( 7 ) . نازعات ، 30
( 8 ) . انعام ، 23
( 9 ) . مؤمنون ، 101
( 10 ) . فصلت ، 9